श्रीमद्भगवद्गीता- अध्याय २: सांख्ययोग-श्लोक ८:- न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्-

[Atul Kaviraje]

श्रीमद्भगवद्गीता-

अध्याय २: सांख्ययोग-श्लोक ८:-

न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्
यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् ।
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं
राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥ ८॥

श्रीमद्भगवद्गीता – अध्याय २: सांख्ययोग
श्लोक ८:

न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्
यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् ।
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं
राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥

✦ श्लोकाचा संस्कृतातील अर्थ (Literal Meaning in Sanskrit):

"हे (कृष्णा), मी असा काही उपाय पाहात नाही, जो माझा हा इंद्रियांचे तेज नष्ट करणारा शोक दूर करू शकेल, अगदी पृथ्वीवर निर्विवाद आणि समृद्ध राज्य मिळाले, वा देवतांचे स्वामित्व मिळाले तरी देखील!"

✦ श्लोकाचा मराठी अर्थ (SHLOK ARTH in Marathi):

"हे कृष्णा, माझ्या मनातील हा दुःखद शोक, जो माझ्या इंद्रियांना अशक्त करतो आहे, असा कोणताही उपाय मला सध्या दिसत नाही. अगदी मला या पृथ्वीवरील समृद्ध व स्पर्धारहित राज्य लाभले, किंवा देवतांचाही प्रमुखपद मिळाले, तरीही हा शोक दूर होईल असे वाटत नाही."

✦ सखोल भावार्थ (Sakhol Bhavarth):

या श्लोकामध्ये अर्जुनाच्या मनस्थितीचे अत्यंत तीव्र आणि भावनिक चित्रण आहे. तो केवळ युद्धात लढण्याच्या अनिच्छेमुळे बोलत नाही, तर त्याच्या अंतःकरणात निर्माण झालेल्या तीव्र नैतिक द्वंद्वामुळे तो हताश झाला आहे. त्याला वाटते की, तो ज्या संकटात सापडला आहे त्यावर कोणताही उपाय उपयोगी ठरणार नाही — अगदी जगाचे सर्व सुख, सत्ता, ऐश्वर्य, वा स्वर्गातील राज्य देखील!

✦ या श्लोकातून पुढील गोष्टी स्पष्ट होतात:

अर्जुनाची अंतर्मुखता:
अर्जुन आता फक्त बाह्य गोष्टींवर लक्ष देत नाही, तर मनाच्या खोल भागात जाणून घेतोय की त्याचा शोक किती खोल आहे.

शोकाचे स्वरूप:
हा शोक इतका तीव्र आहे की त्याचा संपूर्ण संवेदनांवर परिणाम होतोय — "इंद्रिय उच्छोषण" म्हणजेच इंद्रिये निकामी होणे.

सांसारिक सुखांची निरर्थकता:
अर्जुन स्पष्ट सांगतो की, अगदी पृथ्वीचे राज्य किंवा देवतांचे प्रमुखपद (स्वर्गीय सत्ता) मिळाले तरीही हा शोक नाहीसा होणार नाही. म्हणजेच भौतिक सुखे ही मानसिक वेदना दूर करू शकत नाहीत.

✦ विस्तृत विवेचन (Vistrut Vivechan):

या श्लोकात अर्जुनाची मानसिक अवस्था अधिक गंभीर झाली आहे. ज्यांनी जन्मभर क्षत्रिय धर्माचे पालन केले, त्यानेच आत्ता युद्धास नकार दिला. हा क्षण केवळ एका योध्द्याचा पराभव नव्हे, तर धर्म आणि कर्तव्य यांच्या संघर्षाचा आहे.

अर्जुन म्हणतो: "मी युध्द लढलो, तरी काय? मी राज्य जिंकलो, तरी काय? ज्यांच्यासाठी मी हे सर्व करतो, तेच माझ्या समोर शत्रूप्रमाणे उभे आहेत. अशा विजयाला काय अर्थ?"
त्याच्या या भावनांनीच पुढे भगवान श्रीकृष्णाने 'श्रीमद्भगवद्गीता' या ग्रंथरूपाने संपूर्ण 'योग' आणि 'धर्म' यांची व्याख्या दिली.

✦ उदाहरण:

कल्पना करा, एक डॉक्टर आपल्या जिवलग मित्रावर शस्त्रक्रिया करणार आहे. त्याला माहित आहे की शस्त्रक्रिया आवश्यक आहे, पण त्या क्षणी त्याचे भावनिक बंधन त्याला थांबवते. हेच अर्जुनाचे झाले आहे — धर्माची जबाबदारी आणि माणुसकीचे बंधन यांमध्ये संघर्ष.

✦ आरंभ, समारोप आणि निष्कर्ष:
✦ आरंभ:

श्रीमद्भगवद्गीतेच्या दुसऱ्या अध्यायात अर्जुनाचे संभ्रम अधिक गडद होतो. त्याच्या अंतर्यामी शोक, मोह, आणि वैराग्य यांचा संघर्ष सुरू होतो. या श्लोकात तो स्पष्ट सांगतो की कुठलाही सांसारिक लाभ त्याच्या दुःखावर उपाय नाही.

✦ समारोप:

हा श्लोक 'वैराग्य' दर्शवितो, परंतु हे वैराग्य अधर्मजन्य मोह आहे, कारण त्याचे मूळ कर्तव्य टाळण्यात आहे. अर्जुन मनाने खचलेला असून त्याला मार्गदर्शनाची आवश्यकता आहे.

✦ निष्कर्ष:

हा श्लोक गीतेतील एक अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा आहे, कारण इथून पुढे भगवान श्रीकृष्ण उपदेश सुरू करतात. अर्जुनाच्या या मनःस्थितीवरच गीतेचे शेष अध्याय उभे आहेत. यातून आपण शिकतो की भावनिक वेदना फक्त भौतिक गोष्टींनी दूर होत नाही; त्यासाठी आत्मज्ञान आणि योग्य दृष्टिकोन आवश्यक आहे.

✦ संक्षेप:

अर्जुन म्हणतो की, कुठलाही लाभ (पृथ्वीचे राज्य किंवा स्वर्गसत्ता) त्याच्या दुःखावर उपाय नाही.

शोक इतका तीव्र आहे की त्याचे इंद्रियेही शक्तिहीन झाली आहेत.

हा श्लोक मानवी भावना, मोह, आणि वैचारिक संघर्षाचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे.

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-03.09.2025-बुधवार.
===========================================