दिन-विशेष-लेख-२१ नोव्हेंबर १९२० रोजी, भारतीय राष्ट्रीय कॉंग्रेसने सायमन कमीशन

[Atul Kaviraje]

महत्त्वाची ऐतिहासिक घटना - २१ नोव्हेंबर १९२० रोजी, भारतीय राष्ट्रीय कॉंग्रेसने सायमन कमीशनच्या विरोधात आंदोलन केले.

२१ नोव्हेंबर – महत्त्वाची ऐतिहासिक घटना-

२१ नोव्हेंबर १९२० रोजी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने सायमन कमीशनच्या विरोधात मोठं आंदोलन सुरू केलं. सायमन कमीशन हा ब्रिटिश सरकारचा एक महत्त्वाचा आयोग होता, जो भारतीय राजकारणात सुधारणा करण्यासाठी नेमला गेला होता. परंतु या आयोगात एक मोठा वाद निर्माण झाला, कारण या आयोगात एकही भारतीय सदस्य नव्हता. त्यामुळे भारतीय जनता आणि काँग्रेसने या आयोगाच्या विरोधात तीव्र प्रतिकार आंदोलन सुरू केलं.

सायमन कमीशनचे नेमणूक आणि त्याच्या विरोधाचे कारण:
ब्रिटिश सरकारने १९१९ च्या मोंटेग्यू-चेम्सफोर्ड सुधारणानंतर भारतातील राजकीय परिस्थितीचा पुनर्विचार करण्यासाठी १९२७ मध्ये सायमन कमीशन नियुक्त केला. या आयोगाच्या अध्यक्षतेत सर जॉन सायमन होते, आणि अन्य सदस्यही ब्रिटिश होते.

आयोग भारताच्या संविधान आणि राजकारणातील सुधारणा करण्यासाठी आला होता, परंतु त्यात भारतीयांची प्रतिनिधित्व नसलेली बाब अत्यंत चिड़ता होती. भारतीय लोकांनी याला खूप मोठा अपमान म्हणून घेतला, कारण भारतीय राजकारणातील योग्य प्रतिनिधींच्या अनुपस्थितीत आयोग तयार करण्यात आला होता.

आंदोलनाची कारणे:
१. भारतीयांची गैरहजेरी: सायमन कमीशनमधील एकही भारतीय सदस्य नव्हता, जे भारतीय जनतेला नाहक आणि दुर्लक्ष करण्यासारखं होतं.

२. स्वराज्य हक्काचा अभाव: ब्रिटिश सरकारने भारतीय स्वराज्याचा हक्क नाकारला होता आणि आयोगाच्या नेमणुकीला भारतीय जनतेने विरोध केला, कारण त्यांचा हक्क आणि अधिकार सुनिश्चित केला गेला नाही.

३. आंदोलनाची जागतिक प्रतिक्रिया: भारतात सायमन कमीशनच्या विरोधात सार्वजनिक असंतोष निर्माण झाला आणि अनेक ठिकाणी प्रचंड विरोध आंदोलनं राबवली गेली.

आंदोलनाची प्रमुख घटना:
१९२० मध्ये भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने सायमन कमीशनच्या विरोधात आंदोलनाची हाक दिली. काँग्रेसचे नेते आणि कार्यकर्ते रस्त्यावर उतरले आणि मोठ्या प्रमाणावर निषेध केले. लोकांनी "सायमन गो बॅक" चा घोषणा दिला, ज्याचा अर्थ सायमन कमीशनाला भारतातून परत जाऊ दे, असा होता.

१. निषेध मोर्चे: या दिवशी अनेक ठिकाणी काँग्रेस कार्यकर्त्यांनी सायमन कमीशनच्या विरोधात निषेध मोर्चे काढले. विशेषतः लाहोर येथे महात्मा गांधींच्या नेतृत्वाखाली भव्य मोर्चा आयोजित करण्यात आला.

२. सायमन कमीशनला विरोध: सायमन कमीशनच्या भारतात प्रवेश करत असताना त्याला विरोध करणारे शारीरिक धक्के, घोषणाबाजी आणि विरोधाभास यांचा सामना करावा लागला. भारतीय जनतेच्या असंतोषामुळे सायमन कमीशनाच्या कार्यप्रणालीवर एक मोठा प्रश्नचिन्ह उभा राहिला.

३. लाठीचार्ज: लाहोरमध्ये, विशेषतः, एका ऐतिहासिक घटनेत पोलिसांनी सायमन कमीशनच्या विरोधात शांततापूर्ण आंदोलन करणाऱ्या लोकांवर लाठीचार्ज केला. या लाठीचार्जमध्ये अनेक आंदोलनकारी जखमी झाले, ज्यात लाला लजपतराय हे एक प्रमुख नेते होते. लाला लजपतराय यांना पोलिसांच्या लाठीचार्जात गंभीर दुखापत झाली आणि ते नंतर मरण पावले. त्यांचा मृत्यू भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात एक महत्त्वाची घटना ठरला.

सायमन कमीशनच्या प्रभावाची परिणामस्वरूप:
१. राष्ट्रीय एकता आणि आंदोलनाची तिव्रता: सायमन कमीशनविरोधी आंदोलनाने भारतीय जनतेत एकता आणि राष्ट्रीय ध्वजाच्या खाली एकत्र येण्याची भावना निर्माण केली. विविध राजकीय आणि समाजसेवी संघटनांनी एकत्र येऊन ब्रिटिश सरकारला कडक संदेश दिला.

२. नवीन नेतृत्वाचा उदय: सायमन कमीशनच्या विरोधातील आंदोलनाने नव्या नेतृत्वाला वाव दिला. गांधीजींच्या नेतृत्वाखाली काँग्रेसने अधिक सक्रिय भूमिका घेतली आणि अनेक नवे चेहेरे समोर आले.

३. स्वराज्य चळवळीला गती मिळाली: या आंदोलनामुळे स्वराज्याच्या मागणीला अधिक जोर मिळाला आणि भारतीय लोकांच्या संघर्षाला एक नवीन दिशा मिळाली.

निष्कर्ष:
२१ नोव्हेंबर १९२० रोजी सायमन कमीशनविरोधी आंदोलन भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या एक महत्त्वाच्या टप्प्यावर घडले. या आंदोलनाने भारतीय जनतेमध्ये एकजूट आणि स्वातंत्र्याच्या दिशेने प्रगतीची भावना निर्माण केली. सायमन कमीशनच्या विरोधात केलेल्या या संघर्षामुळे ब्रिटिश सरकारला भारतीय जनतेच्या मनाशी समजून उमजून काम करण्याची आवश्यकता समजली. या आंदोलनात भाग घेतलेले भारतीय कार्यकर्ते आणि समाजातील सर्व वर्गांनी एकत्र येऊन ब्रिटिश साम्राज्याच्या विरोधात आवाज उठवला.

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-21.11.2024-गुरुवार.
===========================================