संत सेना महाराज-जो भक्ति सरितपूरी षड़ींची सर्व वाहावी सेना-1

[Atul Kaviraje]

                          "संत चरित्र"
                         ------------

        संत सेना महाराज-

संत सेनारजींबद्दलचा संत निळोबांनी जो आदरभाव दाखविला आहे, तो केवळ उल्लेख म्हणून नव्हे, तर त्यांच्या ईश्वरभक्तीच्या नितांत व श्रेष्ठ भगवद्भक्त असा नामनिर्देश आहे. त्यांच्या समवेत अनेक ईश्वर भक्तांची नावे गुंफली आहेत. यात शुक्र, प्रल्हाद, नारद, अंबऋषी, निवृत्ती, ज्ञानदेव, सोपान, नामदेव, जाल्हण, कूर्मा, विसोबा खेचर, सांवता, चांगा, कबीर, सुरदास, नरसी मेहता, भानुदास, संत एकनाथ, संत तुकाराममहाराज अशा निळोबा पूर्वकालीन संतांची नामावली मोठ्या आदराने, गौरवाने निर्देशित केली आहे. संत सेनाजींनी मानवी देहाला लगडलेले सहा शत्रृंबर विजय मिळवलेला आहे. या संदर्भात सन्मणिमाला मोरोपंत (आर्याकार) सेनाजींबद्दल मोठ्या आदराने म्हणतात,

     "जो भक्ति सरितपूरी षड़ींची सर्व वाहावी सेना।

     रुचला मनात बहुतेचि तो। भगवद्भक्त नाहती सेना ॥"

मोरोपंतांच्या आर्यांचा सखोल भावार्थ: भक्तीचे अनुपम महात्म्य

"जो भक्ति सरितपूरी षडींची सर्व वाहावी सेना।
रुचला मनात बहुतेचि तो। भगवद्भक्त नाहती सेना ॥"

आरंभ (Introduction)

कवी मोरोपंत, ज्यांना 'आर्याकार' म्हणून ओळखले जाते, त्यांनी आपल्या आर्या छंदातून अनेक गहन आध्यात्मिक विचार मांडले आहेत. त्यांची भाषा क्लिष्ट वाटत असली तरी, त्यात दडलेला अर्थ अतिशय सखोल आणि मानवी जीवनाला दिशा देणारा असतो. प्रस्तुत आर्या ही भक्तीच्या महात्म्यावर प्रकाश टाकते आणि खरी भक्ती म्हणजे काय, हे अत्यंत मार्मिकपणे स्पष्ट करते. यात षड्रिपूंवर विजय मिळवून परमेश्वराशी एकरूप होणाऱ्या भक्ताचे वर्णन केले आहे.

प्रत्येक कडव्याचा अर्थ आणि सविस्तर विवेचन (Meaning and Detailed Elaboration of Each Stanza)
१. "जो भक्ति सरितपूरी षडींची सर्व वाहावी सेना।"

शब्दशः अर्थ: जो भक्तीरूपी नदीच्या पुरात (प्रवाहात) षड्रिपूंची (सहा शत्रूंची) सर्व सेना वाहून जावी.

सखोल भावार्थ: हे चरण भक्तीच्या सामर्थ्याचे आणि तिच्या विनाशक शक्तीचे वर्णन करते. 'भक्ती सरितपूरी' म्हणजे भक्तीरूपी नदीचा प्रचंड पूर. ज्याप्रमाणे महापुरामध्ये सर्व काही वाहून जाते, त्याचप्रमाणे खरी भक्ती मनातील सर्व वाईट प्रवृत्तींना, म्हणजेच 'षड्रिपूंना' (काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मत्सर) समूळ नष्ट करते. या षड्रिपूंना येथे 'सेना' असे म्हटले आहे, कारण हे रिपू मानवी मनावर राज्य करण्याचा प्रयत्न करतात आणि त्याला सन्मार्गापासून दूर ढकलतात.

विस्तृत विवेचन: मानवी मन हे षड्रिपूंचे आगार असते. काम म्हणजे वासना, क्रोध म्हणजे राग, लोभ म्हणजे अति हाव, मोह म्हणजे आसक्ती, मद म्हणजे अहंकार आणि मत्सर म्हणजे द्वेष. हे सहा विकार माणसाला अधोगतीकडे घेऊन जातात. सामान्य माणूस या रिपूंच्या आहारी जाऊन भरकटतो. परंतु जेव्हा जीवनात खरी भक्ती येते, तेव्हा ती एक शक्तिशाली प्रवाहाप्रमाणे या सर्व विकारांना वाहून नेते. भक्तीमुळे चित्त शुद्ध होते, मन भगवंताशी जोडले जाते आणि त्यामुळे हे रिपू आपोआपच दुर्बळ होऊन नष्ट होतात.

उदाहरण: एखाद्या नदीला जेव्हा पूर येतो, तेव्हा तिच्या मार्गात येणारे दगड, माती, झाडे झुडपे सर्व काही ती वाहून नेते. त्याचप्रमाणे, जेव्हा अंतःकरणात भक्तीचा पूर येतो, तेव्हा कामाची वासना, क्रोधाचा अग्नी, लोभाची हाव, मोहाची जाळी, मदाचा गर्व आणि मत्सराचा द्वेष यांसारखे सर्व मानसिक विकार पूर्णपणे धुवून जातात. संत ज्ञानेश्वर म्हणतात, "माझे मन तुझे झाले, तुझ्या नामात रमले" या उक्तीप्रमाणे, मन पूर्णपणे भगवंताच्या चरणी अर्पण झाल्यावर हे विकार आपोआपच मावळतात.

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-14.07.2025-सोमवार.
===========================================