संत सेना महाराज-जो भक्ति सरितपूरी षड़ींची सर्व वाहावी सेना-2

[Atul Kaviraje]

                          "संत चरित्र"
                         ------------

        संत सेना महाराज-

२. "रुचला मनात बहुतेचि तो। भगवद्भक्त नाहती सेना ॥"

शब्दशः अर्थ: ज्याच्या मनात तो (ईश्वर/भक्ती) चांगल्या प्रकारे रुजला आहे, ते भगवंताचे भक्त नसतात (ते षड्रिपूंची) सेना नाहीत.

सखोल भावार्थ: हे चरण स्पष्ट करते की ज्यांच्या अंतःकरणात भगवंताची भक्ती खऱ्या अर्थाने रुजलेली असते, ते सामान्य माणसांसारखे षड्रिपूंचे गुलाम नसतात. 'रुचला मनात बहुतेचि तो' म्हणजे ईश्वर किंवा ईश्वरावरील प्रेम (भक्ती) ज्याच्या मनात पूर्णपणे स्थिर झाले आहे. असे भक्त 'षड्रिपूंची सेना नाहीत' म्हणजे ते या विकारांच्या अधीन नसतात, तर ते या विकारांवर विजय मिळवलेले असतात.

विस्तृत विवेचन: मोरोपंत येथे एक महत्त्वाचा फरक सांगतात. जो भक्त केवळ वरवरची भक्ती करतो, त्याचे मन अजूनही षड्रिपूंनी घेरलेले असते. पण ज्याच्या मनात भगवंतावरील निष्ठा आणि प्रेम खऱ्या अर्थाने खोलवर रुजले आहे, तो षड्रिपूंपासून पूर्णपणे मुक्त होतो. अशा व्यक्तीचे मन भगवंताच्या विचारात आणि नामस्मरणात इतके रमून जाते की त्याला इतर कोणत्याही विकारांचा स्पर्शही होत नाही. असे लोक केवळ भक्त नसतात, तर ते स्वतःच भगवंताचे स्वरूप बनतात किंवा भगवंताच्या जवळचे होतात. त्यांच्यासाठी षड्रिपूंचे अस्तित्वच संपते.

उदाहरण: संत तुकाराम महाराजांना अनेक संकटे आणि छळाला सामोरे जावे लागले, परंतु त्यांच्या मनात कधीही क्रोध, मद किंवा मत्सर उत्पन्न झाला नाही. त्यांचे मन पूर्णपणे विठ्ठलाच्या चरणी लीन झाले होते. हीच खरी भक्ती. जेव्हा एखादा माणूस ध्यान आणि नामस्मरणात पूर्णपणे तल्लीन होतो, तेव्हा त्याला बाहेरील जगाचे भान राहात नाही. त्याचे मन शांत होते आणि त्याला आंतरिक समाधान मिळते. हे समाधान षड्रिपूंना नष्ट करते, कारण विकारांना वाढण्यासाठी अशांत मनाची गरज असते. ज्याच्या मनात भगवंताचे अधिष्ठान आहे, तिथे विकारांना जागाच नसते.

समारोप आणि निष्कर्ष (Conclusion and Summary)
मोरोपंतांची ही आर्या भक्तीची खरी व्याख्या आणि तिचे अमोघ सामर्थ्य दर्शवते. ते सांगतात की खरी भक्ती म्हणजे केवळ पूजा-अर्चा किंवा कर्मकांड नव्हे, तर ती मनाची अशी अवस्था आहे जिथे षड्रिपूंचा संपूर्ण नायनाट होतो. ज्याच्या मनात भगवंतावरील प्रेम खोलवर रुजते, तो षड्रिपूंचा गुलाम राहात नाही, तर तो त्यांवर विजय मिळवून आत्मिक शांती प्राप्त करतो. अशा भक्ताचे जीवन हे स्वतःच एक उत्तम उदाहरण बनते, कारण तो विकारांपासून मुक्त होऊन परमानंदाचा अनुभव घेतो.

या आर्यांमधून मोरोपंत आपल्याला असा संदेश देतात की, जर आपल्याला जीवनात खरे सुख आणि शांती हवी असेल, तर आपण आपल्या मनातील षड्रिपूंना भक्तीच्या महापुराने धुवून काढले पाहिजे. जेव्हा आपले मन शुद्ध आणि भगवंताशी एकरूप होते, तेव्हाच आपल्याला खऱ्या अर्थाने मुक्ती मिळते आणि आपण परब्रह्माच्या जवळ जातो. हीच भक्तीची सर्वोच्च अवस्था आहे, जिथे बाह्य जगतातील मोह आणि विकार आपल्याला स्पर्शही करू शकत नाहीत.

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-14.07.2025-सोमवार.
===========================================