श्रीमद्भगवद्गीता- श्लोक ३: -पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम्-

[Atul Kaviraje]

श्रीमद्भगवद्गीता
श्लोक ३:
पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥ १-३ ॥

अर्थ: हे आचार्य, तुमच्या बुद्धिमान शिष्य द्रुपदपुत्र धृष्टद्युम्नाने रचलेले पांडुपुत्रांचे हे प्रचंड सैन्य पहा!

थोडक्यात: दुर्योधन द्रोणाचार्यांना पांडवांच्या मोठ्या सैन्याबद्दल सांगतो. 🗣�

🌺 श्रीमद्भगवद्गीता – श्लोक १.३ चे सखोल मराठी विवेचन 🌺
(Shlok १-३: "पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥")

🧭 आरंभ (परिचय)
महाभारत युद्धाच्या सुरुवातीलाच, कौरवांचे सेनापती द्रोणाचार्य व इतरांपुढे दुर्योधन युद्धाची तयारी दाखवतो. तो आचार्य द्रोणाला उद्देशून हे शब्द म्हणतो. या श्लोकातून दुर्योधनाची भीती, चातुर्य आणि अप्रत्यक्ष टोचणी दिसून येते.

🔍 श्लोकाचा शब्दशः अर्थ (SHLOK ARTH):
पश्य: पहा

एतां: ही

पाण्डुपुत्राणाम्: पांडुपुत्रांची (पांडवांची)

आचार्य: हे आचार्य (द्रोणाचार्य)

महतीं: प्रचंड

चमूम्: सेना

व्यूढां: व्यवस्थित मांडलेली

द्रुपदपुत्रेण: द्रुपदाच्या पुत्राने (धृष्टद्युम्न)

तव शिष्येण: तुमच्या शिष्याने

धीमता: बुद्धिमानाने

अर्थ:
"हे आचार्य, पांडवांची ही विशाल सेना पहा, जी तुमच्या शिष्य असलेल्या, बुद्धिमान धृष्टद्युम्नाने नीट मांडलेली आहे."

🧠 सखोल भावार्थ (Deep Essence):
या श्लोकात दुर्योधन आचार्य द्रोणाला उद्देशून पांडवांची सेना किती प्रबळ आणि सुव्यवस्थित आहे हे सांगतो.
पण त्यात एक सूक्ष्म टोचणी आहे –

"तुमचाच शिष्य (धृष्टद्युम्न) तुमच्याच विरोधात उभा आहे."

धृष्टद्युम्न हा द्रुपदाचा पुत्र होता, आणि द्रोणानेच त्याला युद्धशास्त्र शिकवले होते.

दुर्योधन हे मुद्दाम सांगतो, की तुम्ही ज्या व्यक्तीला तयार केलं, तो आज तुमच्या शत्रूंच्या बाजूने सेनापती आहे.

यामध्ये दुर्योधनाची असुरक्षितता, भय आणि द्रोणावरचा दबाव टाकण्याचा प्रयत्न दिसून येतो.

🌟 प्रमुख मुद्दे (Insights):
राजकीय चातुर्य: दुर्योधन केवळ सैन्य सांगत नाही, तर द्रोणाच्या मनात अपराधबुद्धी आणि पक्षपाताची भावना निर्माण करण्याचा प्रयत्न करतो.

धृष्टद्युम्नाचा विरोधाभास: गुरुच्याच शिकवणीतून निर्माण झालेला शिष्य आता त्यांच्याविरोधात आहे – हे कर्माच्या गुंतागुंतीचं प्रतिक आहे.

प्रारंभाची पूर्वसूचना: युद्ध गंभीर आहे, आणि पांडवांची ताकद कमी लेखू नका – असा संकेतही यातून मिळतो.

🧾 उदाहरण:
जणू एखादा शिक्षक, जो शिष्याला उच्च शिक्षण देतो, आणि पुढे तोच शिष्य एखाद्या स्पर्धेत त्या शिक्षकाविरोधात उभा राहतो. शिक्षकाने शिकवलं म्हणूनच तो प्रबळ झालेला असतो, पण तो विरोधी बाजूने खेळतो – अशीच ही व्याख्या!

🔚 समारोप व निष्कर्ष (Conclusion):
या श्लोकात दुर्योधनाची रणनीती, त्याची मानसिक अवस्था, आणि युद्धपूर्व तणाव स्पष्ट दिसून येतो.
शब्दांचे चयन आणि त्यामागची भावना, युद्धात विजय मिळवण्यासाठी राजकीय, मानसिक खेळी किती महत्त्वाची आहे, हे दर्शवते.

📌 थोडक्यात सारांश:
दुर्योधन द्रोणाचार्यांना पांडवांची सैन्यरचना दाखवतो. तो बुद्धिमान धृष्टद्युम्नाची आठवण करून देतो, जो द्रोणाचा शिष्य असूनही त्यांच्या विरोधात सेनापती आहे. यातून दुर्योधन दबाव, भीती आणि राजकीय चातुर्य दाखवतो.

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-14.07.2025-सोमवार.
===========================================