श्रीमद्भगवद्गीता- युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान्-

[Atul Kaviraje]

श्रीमद्भगवद्गीता-

युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥ १-६ ॥

अर्थ: इथे युद्धात भीम आणि अर्जुनांसारखे महान धनुर्धर आणि शूरवीर युयुधान, विराट, महारथी द्रुपद, धृष्टकेतु, चेकितान, बलवान काशिराज, पुरुजित, कुंतिभोज, नरश्रेष्ट शैब्य, पराक्रमी युधामन्यु, बलवान उत्तमौजा, सुभद्रानंदन अभिमन्यु आणि द्रौपदीचे सर्व पुत्र असे अनेक महारथी उपस्थित आहेत.

थोडक्यात: दुर्योधन पांडवांच्या बाजूने लढणाऱ्या प्रमुख योद्ध्यांची नावे सांगतो. ⚔️

श्रीमद्भगवद्गीता श्लोक 1.6
आरंभ
युधिष्ठिर आणि त्याच्या बंधूंनी पांडव सैन्याची मांडणी संकल्पपूर्वक पाहिली तेव्हा त्यांनी महारथी-योद्ध्यांची नावं जाणून घेतली. महाभारतातील हे पहिले अध्याय युद्धभूमीवर उभी असलेल्या नैतिक-सांस्कृतिक संघर्षाची भूमिका स्पष्ट करतात. या श्लोकात पांडवांच्या बाजूने अमोघ पराक्रम करणाऱ्या महारथी वीरांची यादी देण्यात आली आहे.

श्लोक
"युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् । सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥ १-६ ॥"

प्रत्येक शब्दार्थ
युधामन्युश्च – युधामन्यु आणि

विक्रान्त – शूर, धैर्यशील

उत्तमौजाश्च – उत्तमौजा नावाच्या पराक्रमी

वीर्यवान् – सामर्थ्यवान, बलशाली

सौभद्रो – सुभद्रा पुत्र (अभिमन्यु)

द्रौपदेयाश्च – द्रौपदीच्या पुत्रांना

सर्व एव – हे सर्वच

महारथाः – महान रथधारी योद्धे

श्लोकाचा सखोल भावार्थ
या श्लोकातून महाभारतातील युद्धभूमीवरील प्रत्येक योद्ध्याच्या स्थानाची कहाणी रंगवली आहे. युद्धभूमीवर परंपरेचा गजर तरुण पिढीच्या उत्स्फूर्त पराक्रमाने सांभाळला जातो, हे 'युधामन्यु' व 'उत्तमौजा' दाखवतात. 'सौभद्र' म्हणजे अभिमन्यु, तो तरुण उमेदीचा प्रतीक; 'द्रौपदेय' म्हणजे द्रौपदीच्या पुत्रांचा सामूहिक उत्साह. हे सर्व एकत्र येऊन धर्मरक्षणासाठी कणखर निश्चय दाखवतात.

विस्तृत विवेचन
युधामन्यु अर्जुनाचा पौत्र; त्याचा युद्धकौशल्य आणि धैर्य पांडव यशाचे आगाऊ दर्शन घडवते. उत्तमौजा दोघ बांधव – उत्तमौजा व पुत्रौजा – यांचा रथरक्षणातील प्रावीण्य आणि युद्धयोजना अवघड प्रसंगात बचावाची कामगिरी करतात. अभिमन्यु ('सौभद्र') तरुण वीर्यवान; चक्रव्यूह मोडण्याचा त्याचा धाडसी प्रयत्न धर्मयुद्धात आत्मसमर्पणाची प्रेरणा देतो. द्रौपदेय (सोकबंधु) म्हणजे द्रौपदीच्या पुत्रांचा एकमेकांवर आधारित संघ; ते एकत्र येऊन पितृक घराण्याच्या गौरवाचे रक्षण करतात. या नावांच्या समूहातून विविध पिढींचे, विविध कौशल्यांचे व विविध भूमिकांचे एकीकरण दिसून येते – धर्मरक्षणासाठी हा वैविध्यपूर्ण सामूहिक पराक्रम अनिवार्य आहे.

निष्कर्ष
श्लोक १.६ आपल्याला सांगतो की पांडव पक्षाला परंपरा आणि नवी उमेदी यांचे संतुलन आहे. यिधामन्यु ते द्रौपदेय सर्व महारथी म्हणजे विविध प्रकारचे पराक्रम, त्याग आणि बुद्धीची देवाण-घेवाण. धर्मसंघर्षात केवळ वैयक्तिक सामर्थ्यच नव्हे, तर विविध गुणांची जुळवाजुळव करणारे एकीकरणही निर्णायक ठरते.

उदाहरणे
अभिमन्युने चक्रव्यूह मोडण्याचा धाडसी प्रयत्न करून पितृभूमी रक्षणाची प्रेरणा दिली.

उत्तमौजा बांधवांनी अर्जुनाच्या रथाचे रक्षण करत वैयक्तिक कौशल्य प्रदर्शित केले.

युधामन्युने जयद्रध्नाशी केलेल्या पराक्रमी द्वंद्वयुद्धातून पितृगौरव जिंकला.

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-17.07.2025-गुरुवार.
===========================================