संत सेना महाराज-आम्ही वारिक वारिक। करू हजामत बारिक-1

[Atul Kaviraje]

                          "संत चरित्र"
                         ------------

        संत सेना महाराज-

संत सेनामहाराज यांच्या एकूण अभंगरचनांची संख्या दोनशे सत्तावन्न इतकी असल्याचे मानले जाते. रचनेच्या दृष्टीने त्यात विविधता आहे. अभंग, ओवी, गवळणी, विराण्या, पाळणा, आरत्या आणि भारूडे या स्वरूपात रचना सेनाजींच्या नावे उपलब्ध आहेत. अंतरीचा प्रांजळ असा भक्तिभाव, संवेदनशील जिव्हाळा, मनाचा प्रांजळपणा त्यांच्या रचनांमधून ठायी ठायी प्रत्ययास येतो.

सेनाजींचे जे अभंग गाथेमध्ये उपलब्ध आहेत, त्यात विषयाची विविधता आहे. या विषयात नामविषय, विठ्ठल वर्णन, संतविषयक, उपदेशविषयी, तीर्थक्षेत्र महिमा, व्यवसाय विषय, इतर भाषेतील, आत्मपर, व्यवहारविषयक व गवळणी यांसारख्या अनेक विषयांवर अभंगरचना करून त्यांनी वारकरी संप्रदायाचा प्रचार आणि प्रसार त्या काळात केला आहे.

समाजातील व्यवहार, अंधश्रद्धा माणसाच्या ठिकाणी असलेले षड्रिपू यांचा निर्देश केला आहे. सेनाजी एक प्रकारे समाजप्रबोधनाचे, प्रपंचातील उद्बोधनाचे काम करीत आहेत. समाजजागृती निर्माण करण्याचे महत्कार्य त्यांच्या अभंगातून दिसून येते. संत सेनाजींच्या अभंगगाथेमधून सांसारिक माणसांना फार मोठे अमृत मिळाले आहे.

याबद्दल ह० भ० प० बाळासाहेब भारदे आशीर्वादात अभंगांबद्दल बोलतात, "उद्योगातही योगस्थिती अनुभवणाऱ्या संत मालिकेत सेनामहाराज यांना मानाचे स्थान आहे.

     "आम्ही वारिक वारिक। करू हजामत बारिक।

     विवेकदर्पण आयना दावू। वैराग्य चिमटा हालवू॥"

 अशा अभंगातून या अलौकिक उद्योगयोगाची साक्ष पटते.

डोक्यावरील केस काढताना डोक्याच्या आत असणारी मायामोहाची जळमटे काढण्याचे कामही या संताने केले. केश कर्तनाच्या कौशल्याबरोबरच सद्वर्तनाच्या व हरिकीर्तनाच्या मांगल्याची प्रचीती या संताने जनता जनार्दनास दिली. अशा संत पुरुषाची अभंगगाथा म्हणजे सामान्य सांसारिक जिवांना संजीवनच वाटेल यात शंका नाही." (संत सेनामहाराज अभंगगाथा, थोरांचे आशीर्वाद, पृ० ५)

संत सेना महाराजांच्या अभंगाचा सखोल भावार्थ: 'आम्ही वारिक वारिक'
संत सेना महाराज, वारकरी संप्रदायातील एक महत्त्वाचे संत कवी, त्यांच्या अभंगांतून नेहमीच गहन आध्यात्मिक विचार सोप्या आणि प्रासादिक भाषेत मांडत असत. त्यांचा 'आम्ही वारिक वारिक' हा अभंग त्यांच्या याच वैचारिक खोलीचे आणि भक्तीमार्गाचे एक सुंदर उदाहरण आहे. हा अभंग केवळ बाह्य सौंदर्याचा नव्हे, तर आत्मिक शुद्धीकरणाचा आणि वैराग्याचा संदेश देतो.

अभंगाचा अर्थ आणि विस्तृत विवेचन

अभंग:
"आम्ही वारिक वारिक। करू हजामत बारिक।
विवेकदर्पण आयना दावू। वैराग्य चिमटा हालवू॥"

पहिल्या ओळीचा अर्थ: "आम्ही वारिक वारिक।"
शब्दार्थ:

वारिक: नाभिक, हजाम (केशकर्तन करणारा).

वारिक वारिक: येथे 'वारिक' शब्दाची पुनरावृत्ती 'बारीक काम करणारे' किंवा 'अत्यंत कुशल' असा अर्थ व्यक्त करते. संत सेना महाराज स्वतःला येथे आध्यात्मिक नाभिक म्हणवून घेत आहेत.

विस्तृत विवेचन:
संत सेना महाराज स्वतःला 'वारिक' म्हणजे नाभिक म्हणवून घेतात, पण त्यांचा हा वारिकपणा भौतिक नसून आध्यात्मिक आहे. जसा एक नाभिक माणसाच्या बाह्य सौंदर्याची काळजी घेतो, त्याचे केस आणि दाढी कापून त्याला स्वच्छ व सुंदर बनवतो, त्याचप्रमाणे संत सेना महाराज हे मानवी मनातील अशुद्धी, विकार आणि अहंकाराचे केस कापण्याचे कार्य करतात. ते सामान्य नाभिकांप्रमाणे केवळ बाह्य शरीर नव्हे, तर आत्म्याला शुद्ध करण्याचे कार्य करतात. "वारिक वारिक" या शब्दामुळे त्यांच्या या कार्याची सूक्ष्मता आणि निपुणता अधोरेखित होते. हे सूचित करते की ते हे कार्य केवळ वरवरचे नाही, तर ते मनाच्या अगदी खोलवर जाऊन शुद्धी करतात.

उदाहरण:
ज्याप्रमाणे एखादा कुशल शिल्पकार दगडाला आकार देऊन सुंदर मूर्ती बनवतो, त्याचप्रमाणे संत सेना महाराज आध्यात्मिक दृष्ट्या अशुद्ध मनाला स्वच्छ करून त्याला ईश्वरप्राप्तीसाठी योग्य बनवतात. त्यांच्यासाठी ही केवळ एक सेवा नाही, तर ती एक साधना आहे.

दुसऱ्या ओळीचा अर्थ: "करू हजामत बारिक।"
शब्दार्थ:

हजामत: केस कापण्याची क्रिया.

बारिक: सूक्ष्म, अगदी लहानसहान गोष्टींवर लक्ष केंद्रित करणारी.

विस्तृत विवेचन:
येथे संत सेना महाराज स्पष्ट करतात की त्यांची 'हजामत' ही केवळ वरवरची नसून ती अत्यंत सूक्ष्म आणि बारिक आहे. याचा अर्थ ते मानवी मनातील अगदी लहानसहान दोष, वासना आणि विचार दूर करतात. ही हजामत म्हणजे अज्ञानाचे, मोहाचे, आसक्तीचे आणि अहंकाराचे केस कापून टाकणे होय. सामान्य नाभिक केवळ डोक्यावरील केस कापतो, पण संत नाभिक हे मनाच्या गाभ्यात रुजलेल्या वाईट प्रवृत्तींची आणि विचारांची 'हजामत' करतात. यासाठी अत्यंत निपुणता, समजूतदारपणा आणि आध्यात्मिक अंतर्दृष्टी आवश्यक असते. त्यांना माहीत आहे की कोणते विचार आणि विकार मनुष्याच्या आत्म्याला प्रदूषित करत आहेत आणि तेच ते 'कापून' टाकतात.

उदाहरण:
आपण एखादे जुने, गंजलेले भांडे घासून स्वच्छ करतो, तेव्हा त्याचा मूळचा चमकदारपणा परत येतो. त्याचप्रमाणे, संत सेना महाराज आपल्या उपदेशांनी आणि भक्तीमार्गाने मनावर जमलेली विकाररूपी घाण काढून टाकतात, ज्यामुळे आत्म्याचे मूळ स्वरूप प्रकट होते. ही 'हजामत' म्हणजे आत्मशुद्धीची प्रक्रिया आहे.

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-17.07.2025-गुरुवार.
===========================================