संत सेना महाराज-आम्ही वारिक वारिक। करू हजामत बारिक-2

[Atul Kaviraje]

                          "संत चरित्र"
                         ------------

        संत सेना महाराज-

तिसऱ्या ओळीचा अर्थ: "विवेकदर्पण आयना दावू।"
शब्दार्थ:

विवेक: योग्य-अयोग्य, सत्य-असत्य यांमधील फरक ओळखण्याची बुद्धी.

दर्पण/आयना: आरसा.

दावू: दाखवणे.

विस्तृत विवेचन:
एक नाभिक ग्राहकाला हजामत झाल्यावर आरशात त्याचे नवीन रूप दाखवतो. त्याचप्रमाणे, संत सेना महाराज लोकांना 'विवेकदर्पण' दाखवतात. हा विवेकदर्पण म्हणजे आत्मज्ञानाचा आरसा होय. या आरशात पाहिल्यावर व्यक्तीला आपले खरे स्वरूप, आपले दोष, आपले अवगुण आणि आपले सामर्थ्य स्पष्टपणे दिसू लागते. विवेकबुद्धीच्या साहाय्याने मनुष्य स्वतःच्या चुका ओळखतो, चांगल्या-वाईट गोष्टींमधील फरक करतो आणि योग्य मार्गाचा स्वीकार करतो. हा आरसा आपल्याला बाह्य जगाचे नव्हे, तर आपल्या अंतर्मनाचे खरे चित्र दाखवतो. यातून आत्मपरीक्षणाची आणि आत्म-उन्नतीची प्रक्रिया सुरू होते. संत सांगतात की, आम्ही तुम्हाला केवळ बाह्य रूप बदलून दाखवणार नाही, तर तुमच्या आत्म्याचा आरसा दाखवून तुमच्यातील खरे आणि खोटे काय आहे हे स्पष्ट करू.

उदाहरण:
एखादा विद्यार्थी जेव्हा आपल्या चुकांचे आत्मपरीक्षण करतो आणि त्या सुधारण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा त्याला परीक्षेत यश मिळते. त्याचप्रमाणे, विवेकदर्पणात पाहून माणूस आपले खरे स्वरूप जाणतो आणि त्याप्रमाणे आपले जीवन सुधारतो. हे म्हणजे 'नो युवरसेल्फ' या तत्त्वाचे प्रत्यक्ष उदाहरण आहे.

चौथ्या ओळीचा अर्थ: "वैराग्य चिमटा हालवू॥"
शब्दार्थ:

वैराग्य: संसारिक गोष्टींवरील अनासक्ती, अलिप्तता.

चिमटा: (नाभिकाचा) केस ओढून काढण्याचे साधन; किंवा (संत परंपरेतील) वैराग्याचे प्रतीक.

हालवू: फिरवणे, वापरणे.

विस्तृत विवेचन:
नाभिक जसा चिमट्याने अनावश्यक केस उपटून काढतो, त्याचप्रमाणे संत सेना महाराज 'वैराग्य चिमट्याने' माणसाच्या मनातील अनावश्यक आसक्ती, मोह आणि विषयवासना काढून टाकतात. वैराग्य म्हणजे जगाचा त्याग करणे नव्हे, तर जगातील गोष्टींवर अनासक्त राहणे. भौतिक गोष्टींविषयीची आसक्ती (उदा. धन, सत्ता, प्रसिद्धी) ही मानवी दुःखाचे मूळ कारण आहे. वैराग्य हा चिमटा वापरून संत या आसक्तीरूपी केसांचा उपटून टाकतात. या क्रियेमुळे मनातील अनावश्यक आणि हानिकारक गोष्टी दूर होतात आणि मन निर्मळ व शांत होते. ही प्रक्रिया काहीवेळा वेदनादायी असू शकते, कारण जुन्या सवयी आणि आसक्ती सोडणे सोपे नसते, पण यातूनच खऱ्या स्वातंत्र्याचा मार्ग प्रशस्त होतो.

उदाहरण:
एखादा शेतकरी शेतातून तण उपटून टाकतो, जेणेकरून मुख्य पीक चांगले वाढेल. त्याचप्रमाणे, वैराग्याचा चिमटा वापरून संत आपल्या मनातील अनावश्यक 'तण' (आसक्ती, मोह) काढून टाकतात, ज्यामुळे भक्ती आणि ज्ञानरूपी पीक चांगले बफावते.

समारोप आणि निष्कर्ष
संत सेना महाराजांचा हा अभंग एक गहन आध्यात्मिक संदेश देतो. ते स्वतःला केवळ नाभिक म्हणवत नाहीत, तर ते आत्मिक शुद्धीकरणाचे, आत्मज्ञानाचे आणि वैराग्याचे प्रतीक बनवतात. या अभंगातून संत सेना महाराज हे सांगतात की, त्यांचे कार्य केवळ बाह्य स्वरूपाचे नसून ते मानवी मनातील आणि आत्म्यातील अशुद्धी दूर करण्याचे, त्यांना आत्मज्ञानाचा मार्ग दाखवण्याचे आणि वैराग्य भावाने त्यांना मोक्षाकडे नेण्याचे आहे.

हा अभंग आपल्याला हे शिकवतो की, खऱ्या अर्थाने सुंदर होणे म्हणजे केवळ बाह्य रूप सुधारणे नव्हे, तर आपले मन शुद्ध करणे, विवेकबुद्धी जागृत करणे आणि सांसारिक आसक्तींपासून मुक्त होणे. संत सेना महाराज हे त्यांचे कार्य किती संवेदनशील आणि सूक्ष्म पद्धतीने करतात हे या अभंगातून स्पष्ट होते. त्यांचा हा उपदेश आजही तितकाच प्रासंगिक आहे, कारण मानवी मनातील मोह आणि आसक्ती आजही कायम आहेत. त्यांच्या या 'हजामती'मुळेच मानवी जीवनाला खऱ्या अर्थाने दिशा मिळते आणि ते आध्यात्मिक उन्नती साधू शकते.

या अभंगाचा सार हाच आहे की, संत हे समाजाला आणि व्यक्तींना आत्मिक पातळीवर स्वच्छ करण्याचे कार्य करतात, ज्यामुळे माणूस खऱ्या अर्थाने ज्ञानी, शांत आणि समाधानी बनतो. हे एक आत्म-परिवर्तनाचे आणि आत्म-साक्षात्काराचे आवाहन आहे.

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-17.07.2025-गुरुवार.
===========================================