श्रीमद्भगवद्गीता- श्लोक ८-९: भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः-

[Atul Kaviraje]

श्रीमद्भगवद्गीता-

श्लोक ८-९:

भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः ।
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥ १-८ ॥

🔰 श्लोक (Shloka 1.8-1.9):
भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः।
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥ ८ ॥

🔹 श्लोकार्थ (Pratyek Shlokacha Arth):
श्लोक ८ अर्थ:
हे (द्रोणाचार्य) भवान् (आपण), भीष्म, कर्ण, युद्धात नेहमी विजयी होणारा कृपाचार्य, अश्वत्थामा, विकर्ण, आणि सौमदत्त (भूरिश्रवा) – हे सर्व लोक आहेत.

श्लोक ९ अर्थ:
या व्यतिरिक्त, माझ्यासाठी जीव गमवायला तयार असणारे अनेक शूरवीर आहेत, जे विविध शस्त्रास्त्रांनी सज्ज असून युद्धात अत्यंत प्राविण्य असलेले आहेत.

🧭 आरंभ (Introduction):
या श्लोकांमध्ये दुर्योधन युद्धपूर्व सभेत आपल्या सैन्यातील प्रमुख योद्ध्यांची नावे आपल्या गुरु द्रोणाचार्यांना सांगत आहे. यातून त्याचा आत्मविश्वास, गर्व आणि थोडी भीतीही जाणवते. तो आपल्या बाजूचे सामर्थ्य दाखवत असून याने अर्जुनाच्या बाजूच्या सैन्यापेक्षा आपली बाजू किती बलाढ्य आहे हे पटवून द्यायचा प्रयत्न आहे.

🔍 सखोल भावार्थ (Deep Essence and Analysis):
१. दुर्योधनाचा दृष्टिकोन:
दुर्योधन स्वतःच्या बाजूच्या योद्ध्यांची नावे घेऊन हे दाखवतो की त्याच्याकडे भीष्म, कर्ण, कृपाचार्य, अश्वत्थामा यांसारखे अजेय आणि अतिशय अनुभवी योद्धे आहेत. त्याला वाटते की ही माणसे असल्यामुळे विजय त्याचाच होईल.

२. शौर्य आणि निष्ठा यांचे महत्त्व:
तो म्हणतो की हे सर्व लोक 'मदर्थे त्यक्तजीविताः' – म्हणजेच माझ्यासाठी प्राणही अर्पण करायला तयार आहेत. ही निष्ठा युद्धात फार महत्त्वाची असते. पण इथे ही निष्ठा अज्ञानातून आणि मोहातून आलेली आहे.

नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः – हे सर्व विविध प्रकारच्या शस्त्रांनी सुसज्ज आहेत आणि युद्धात कुशल आहेत. येथे त्यांच्या तांत्रिक सामर्थ्यावर भर देण्यात आलेला आहे, परंतु नैतिक बाजू दुर्लक्षित राहते.

भीष्म, कृप, अश्वत्थामा इ. चे पात्रवैशिष्ट्ये:

भीष्म – धर्मनिष्ठ पण प्रतिज्ञेचा गुलाम

कर्ण – दानशूर पण दुर्योधनाच्या ऋणात अडकलेला

अश्वत्थामा – क्रूर पण बुद्धिमान

कृपाचार्य – नीतिवान पण पक्ष घेऊ न शकणारा
या सर्व पात्रांचे नैतिक द्वंद्व गीतेच्या पार्श्वभूमीला जास्त गडद करतात.

🌟 उदाहरण (Example for clarity):
समजा एखाद्या राजा जवळ हजारो सैनिक आहेत, पण ते न्यायाच्या विरुद्ध लढत आहेत, तर त्यांच्या शौर्याचं काय मूल्य?
दुर्योधनाचे हे सेनापती खरेच वीर आहेत, पण जेव्हा धर्म-अधर्म असा निर्णय घ्यायचा येतो, तेव्हा केवळ शस्त्र आणि संख्या पुरेशी नसते – निर्णय अंतःकरणाचा असतो.

🧾 समारोप (Conclusion):
या श्लोकांमध्ये दुर्योधनाची मानसिक स्थिती प्रकट होते – आत्मविश्वास आणि असुरक्षिततेची मिश्र भावना. तो आपल्याकडील शक्ती सांगतो, पण त्यामागे अर्जुनाच्या बाजूच्या 'धर्माच्या शक्ती'ची अनोळखी भीती आहे.

🪔 निष्कर्ष (Summary/Inference):
या श्लोकात दुर्योधनाचे बाह्य सामर्थ्यावर असलेले अवलंबित्व दिसते.

पण गीतेचा संदेश असा आहे की "धर्म हे अंतिम विजयाचे कारण आहे, केवळ बल नाही."

या श्लोकांतून आपल्याला शिकता येते की, संख्या आणि कौशल्य महत्त्वाचे असले तरी नीती, धर्म आणि सद्संकल्प अधिक निर्णायक ठरतात.

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-19.07.2025-शनिवार.
===========================================