हनुमानाच्या जीवनातील ‘समर्पण’ व ‘त्याग’ तत्त्वज्ञान-1

[Atul Kaviraje]

(हनुमानाच्या जीवनातील आत्मसमर्पण आणि त्यागाचे तत्वज्ञान)
हनुमानाच्या जीवनातील 'समर्पण' व 'त्याग' तत्त्वज्ञान-
(The Philosophy of Surrender and Renunciation in Hanuman's Life)

हनुमानाच्या जीवनातील समर्पण आणि त्यागाचे तत्त्वज्ञान: एक सखोल विवेचन
भगवान हनुमान, हिंदू धर्मातील सर्वात आदरणीय देवतांपैकी एक, केवळ त्यांच्या शक्ती आणि पराक्रमासाठीच नव्हे, तर त्यांच्या जीवनातील प्रत्येक पैलू समर्पण (Dedication) आणि त्याग (Renunciation) या गहन तत्त्वज्ञानाचे दर्शन घडवतो. ते निःस्वार्थ सेवा, भक्ती आणि अतूट निष्ठेचे प्रतीक आहेत. त्यांच्या जीवनातून आपल्याला हे शिकायला मिळते की, कोणत्याही वैयक्तिक स्वार्थाशिवाय इतरांच्या कल्याणासाठी आपले सर्वस्व कसे अर्पण करावे. 🐒🙏❤️

१. समर्पणाचे सर्वोच्च रूप: श्रीरामप्रती अटूट भक्ती 🚩🌟
हनुमानाच्या जीवनाचे केंद्रीय तत्त्वज्ञान म्हणजे श्रीरामप्रती त्यांची अटूट आणि अनन्य भक्ती. त्यांनी आपले जीवन पूर्णपणे श्रीरामच्या सेवेत समर्पित केले. त्यांची भक्ती कोणत्याही लाभाच्या अपेक्षेवर आधारित नव्हती, तर ती प्रेम, श्रद्धा आणि पूर्ण विश्वासावर आधारित होती. लंका दहन, संजीवनी बूटी आणणे आणि सीतेचा शोध - प्रत्येक कार्यात त्यांचा एकमेव उद्देश श्रीरामप्रती आपली निष्ठा सिद्ध करणे हा होता.

उदाहरण: हनुमानांनी जेव्हा समुद्र पार केला, तेव्हा त्यांचे लक्ष केवळ श्रीरामच्या कार्यावर होते, स्वतःच्या शक्तीचे प्रदर्शन करण्यावर नाही. त्यांचा प्रत्येक श्वास श्रीराम नामाशी जोडलेला होता.

२. अहंकाराचा पूर्ण त्याग: विनम्रतेची पराकाष्ठा 😌 bowed
असाधारण शक्ती आणि अतुलनीय पराक्रम असूनही, हनुमानांमध्ये अहंकाराचा पूर्ण अभाव होता. ते नेहमीच विनम्र राहिले आणि त्यांच्या यशाचे श्रेय त्यांनी कधीही स्वतःला दिले नाही, तर ते श्रीरामच्या कृपेमुळेच शक्य झाले असे मानत होते. हा त्यागाचा एक महत्त्वाचा पैलू आहे – स्वतःला शून्य मानून सर्वस्व ईश्वराला अर्पण करणे.

उदाहरण: लंका दहनानंतर जेव्हा ते परत आले, तेव्हा त्यांनी आपल्या वीरतेचे गुणगान केले नाही, तर केवळ सीतेची बातमी सांगितली आणि हे सर्व श्रीरामच्या प्रतापाने शक्य झाल्याचे म्हटले.

३. निःस्वार्थ सेवा: फळाची चिंता न करता कर्म 🤲 selfless
हनुमानाचे जीवन निःस्वार्थ सेवा (Selfless Service) चे सर्वात मोठे उदाहरण आहे. त्यांनी कधीही आपल्या कर्मांच्या फळाची चिंता केली नाही. त्यांचा एकमेव उद्देश श्रीरामच्या आज्ञांचे पालन करणे आणि त्यांचे कार्य यशस्वी करणे हा होता. त्यांनी कोणत्याही अपेक्षेशिवाय, कोणत्याही मागणीशिवाय सेवा केली, जी त्यागाची खरी व्याख्या आहे.

उदाहरण: लक्ष्मण मूर्च्छित झाल्यावर संजीवनी बूटी आणण्यासाठी त्यांनी संपूर्ण पर्वतच उचलला, याचे काय बक्षीस मिळेल किंवा त्यांना किती त्रास होईल याची पर्वा न करता.

४. इंद्रियांवर नियंत्रण: ब्रह्मचर्याचे पालन 🧘�♂️✨
हनुमानांना ब्रह्मचर्याचे (Celibacy) प्रतीक देखील मानले जाते. त्यांनी आपल्या इंद्रियांवर पूर्ण नियंत्रण मिळवले होते, जो त्याग आणि तपस्येचा एक महत्त्वाचा प्रकार आहे. यामुळे त्यांना आपली ऊर्जा श्रीरामच्या सेवेत केंद्रित करता येत होती आणि ते कोणत्याही सांसारिक मोहापासून दूर राहत होते.

उदाहरण: लंकेत सीतेचा शोध घेताना, जिथे अनेक मोहक गोष्टी होत्या, हनुमानाचे मन कधीही विचलित झाले नाही. ते आपल्या ध्येयावर ठाम राहिले.

५. वैयक्तिक इच्छांचा परित्याग: ध्येयावर केंद्रित 🎯🚀
हनुमानांनी आपले वैयक्तिक सुख, आराम आणि इच्छांचा पूर्णपणे त्याग (Renunciation) केला होता. त्यांचे जीवन केवळ श्रीरामच्या कार्याला पूर्ण करण्यासाठी समर्पित होते. त्यांनी कधीही स्वतःसाठी काहीही मागितले नाही. हे दर्शवते की जेव्हा एखादी व्यक्ती मोठ्या उद्देश्यासाठी समर्पित असते, तेव्हा वैयक्तिक इच्छा दुय्यम ठरतात.

उदाहरण: जेव्हा श्रीरामने त्यांना अमरत्वाचे वरदान दिले, तेव्हा हनुमानांनी ते स्वीकारताना म्हटले की, जोपर्यंत श्रीरामचे नाम घेतले जाईल, तोपर्यंत ते पृथ्वीवर राहतील, यातून त्यांची निरंतर सेवेची इच्छा प्रकट होते.

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-19.07.2025-शनिवार.
===========================================