जेम्स वेब टेलिस्कोप: पृथ्वीसारख्या एक्सोप्लॅनेटचा शोध ✨-1-✨🚀🔭🌎💧⛰️🧐🧪🧬⏳🌌

[Atul Kaviraje]

"But when?"
But when will the James Webb Telescope find an Earth-like exoplanet?

जेम्स वेब टेलिस्कोप: पृथ्वीसारख्या एक्सोप्लॅनेटचा शोध ✨-

1. प्रस्तावना: जेम्स वेब टेलिस्कोप आणि त्याची शक्ती

जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोप (JWST) हे मानवतेने बनवलेले आतापर्यंतचे सर्वात शक्तिशाली अंतरिक्ष दुर्बिण आहे. [JWST ची प्रतीकात्मक प्रतिमा] हे हबल स्पेस टेलिस्कोपचे उत्तराधिकारी आहे, पण हे अवरक्त (infrared) प्रकाशात पाहते, ज्यामुळे ते ब्रह्मांडातील सर्वात दूर आणि सर्वात थंड भागांनाही पाहू शकते. याचे मुख्य उद्दिष्ट ब्रह्मांडाची सुरुवात आणि आकाशगंगांच्या निर्मितीला समजून घेणे आहे, पण याचे आणखी एक महत्त्वाचे उद्दिष्ट आहे - आपल्या सौर मंडळाबाहेरील, म्हणजेच एक्सोप्लॅनेट्स (exoplanets) वर जीवनाच्या खुणांचा शोध घेणे.

2. जेम्स वेब टेलिस्कोप एक्सोप्लॅनेट्सचा शोध कसा घेतो?

JWST थेट एक्सोप्लॅनेट्सचा फोटो काढत नाही, पण ते एका ताऱ्यासमोरून जाताना ग्रहाच्या वातावरणातून गाळून येणाऱ्या प्रकाशाचे विश्लेषण करते.

पारगमन पद्धत (Transit Method): जेव्हा एक एक्सोप्लॅनेट आपल्या ताऱ्यासमोरून जातो, तेव्हा ताऱ्याचा प्रकाश थोडा कमी होतो. ही घट JWST ला ग्रहाच्या अस्तित्वाचा शोध घेण्यास मदत करते.

वातावरणीय विश्लेषण (Atmospheric Analysis): जेव्हा ग्रह ताऱ्यासमोरून जातो, तेव्हा ताऱ्याचा काही प्रकाश ग्रहाच्या वातावरणातून जातो. JWST तो प्रकाश वेगळा करतो आणि वातावरणात असलेल्या रेणूंचा, जसे की पाणी, कार्बन डायऑक्साइड आणि मिथेन चा शोध घेतो. हे रेणू जीवनाचे संभाव्य संकेत असू शकतात, ज्यांना आपण बायोसिग्नेचर्स (biosignatures) म्हणतो.

3. "पृथ्वीसारखा" एक्सोप्लॅनेट म्हणजे काय?

"पृथ्वीसारखा" एक्सोप्लॅनेट खगोलशास्त्रज्ञांसाठी एक विशेष शब्द आहे. याचा अर्थ असा की ग्रह:

आकारात पृथ्वीसारखा आहे. 🌎

आपल्या ताऱ्याच्या राहण्यायोग्य क्षेत्रात (habitable zone) स्थित आहे. हे असे अंतर आहे जिथे ग्रहाच्या पृष्ठभागावर द्रव पाणी असू शकते. 💧

एक खडकाळ ग्रह (rocky planet) आहे. ⛰️

4. "बायोसिग्नेचर्स" चा शोध: जीवनाचे संभाव्य संकेत

बायोसिग्नेचर्स हे असे रासायनिक संकेत आहेत जे जीवनाच्या उपस्थितीचे संकेत देतात. JWST साठी सर्वात महत्त्वाचे बायोसिग्नेचर्स आहेत:

ऑक्सिजन (Oxygen): पृथ्वीवर, ऑक्सिजन मुख्यत्वेकरून सजीव जीवांद्वारे निर्माण होतो.

मिथेन (Methane): मिथेन देखील अनेकदा जैविक प्रक्रियांचा परिणाम असतो.

पाणी (Water): द्रव पाणी जीवनासाठी एक आवश्यक घटक आहे.
जर JWST ला एखाद्या ग्रहाच्या वातावरणात या सर्वांचे संयोजन मिळाले, तर ते जीवनाची शक्यता खूप वाढवेल.

5. "पण कधी?" - या प्रश्नाचे उत्तर

या प्रश्नाचे निश्चित उत्तर नाही, कारण ही शोध प्रक्रिया अनेक घटकांवर अवलंबून आहे. तथापि, काही अंदाज लावले गेले आहेत:

लहान ग्रहांचा डेटा संग्रह: JWST ने आधीच काही लहान, खडकाळ ग्रहांच्या वातावरणीय डेटाचे विश्लेषण करणे सुरू केले आहे.

प्रगती: 2023 मध्ये, JWST ने केपलर-138 सी (Kepler-138 c) आणि टीओआय-700 ई (TOI-700 e) सारख्या ग्रहांच्या वातावरणाचा अभ्यास केला. याने आधीच हे सिद्ध केले आहे की ते लहान ग्रहांवर पाण्याचा शोध घेऊ शकते.

अंदाजित वेळ मर्यादा: बहुतेक वैज्ञानिक पुढील 5 ते 10 वर्षांमध्ये एखाद्या "बायोसिग्नेचर" च्या निर्णायक शोधाची अपेक्षा करतात. तथापि, हा शोध योगायोग आणि नशिबावरही अवलंबून असतो.

इमोजी सारांश: ✨🚀🔭🌎💧⛰️🧐🧪🧬⏳🌌

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-19.08.2025-मंगळवार.
===========================================