संत सेना महाराज-“कामतुर साडी सज्जन लक्षण-1-

[Atul Kaviraje]

                         "संत चरित्र"
                         ------------

        संत सेना महाराज-

"कामतुर साडी सज्जन लक्षण। मंदिरा व्यसन बडबडी॥

गांजा भांग अफू सेवी दृष्टी क्रूर। शरीर मूर्दार कळत नाही॥

आला विनाशकाल विपरीत बुद्धि। जुगारीचे छंद जागविला ॥

सेना म्हणे धन घालविती दुःखी। परिहरि मुखी घेईचना॥"

प्रस्तावना (Arambh)
संत सेना महाराज हे वारकरी संप्रदायातील एक महान संत होते. त्यांच्या अभंगांतून त्यांनी समाजाला योग्य मार्गाची शिकवण दिली. प्रस्तुत अभंग हा मानवी जीवनातील विनाशकारी व्यसनांचे आणि दुर्गुणांचे चित्रण करतो. या अभंगातून संत सेना महाराज हे माणसाच्या विपरीत बुद्धीवर आणि त्यामुळे होणाऱ्या अधोगतीवर भाष्य करतात. या अभंगाचा मुख्य संदेश असा आहे की, जेव्हा मानवी बुद्धी दूषित होते, तेव्हा तो वाईट मार्गाला लागतो आणि त्याचे जीवन दुःखमय होते.

सखोल भावार्थ आणि विस्तृत विवेचन

१. "कामतुर साडी सज्जन लक्षण। मंदिरा व्यसन बडबडी॥"
भावार्थ: या पहिल्या कडव्यामध्ये संत सेना महाराज दोन प्रकारच्या वाईट सवयींचा उल्लेख करतात. पहिली सवय म्हणजे कामतुरपणा (कामेच्छा, वासना) आणि दुसरी म्हणजे मंदिराचे व्यसन (दारूचे व्यसन). ते म्हणतात की, जो मनुष्य कामवासनेच्या अधीन होतो, तो सज्जन व्यक्तीचे लक्षण सोडून देतो. त्याचप्रमाणे, जो दारूच्या व्यसनात अडकतो, तो व्यर्थ बडबड करतो आणि त्याचे बोलणे निरर्थक होते.

विस्तृत विवेचन:
संत सेना महाराज इथे मानवी मनाच्या विकृतीवर प्रकाश टाकतात. कामवासनेच्या आहारी गेलेला माणूस आपली विवेकबुद्धी गमावून बसतो. त्याच्यासाठी नीतिमूल्ये आणि सामाजिक मर्यादा निरर्थक ठरतात. तो आपल्या वासनांची पूर्तता करण्यासाठी कोणत्याही थराला जाऊ शकतो. यामुळे त्याचे सामाजिक स्थान आणि चारित्र्य दोन्ही धोक्यात येते.

उदाहरणार्थ: एखादा प्रतिष्ठित माणूस, जो कामवासनेच्या अधीन झाला आहे, तो आपल्या वासना पूर्ण करण्यासाठी चुकीचे मार्ग स्वीकारतो. यामुळे त्याच्या प्रतिष्ठेवर आणि कुटुंबावरही वाईट परिणाम होतो.

दारूच्या व्यसनामुळे माणसाची विचार करण्याची आणि बोलण्याची शक्ती नष्ट होते. दारूच्या नशेत माणूस अशी बडबड करतो, जी तो शुद्धीत असताना कधीही करणार नाही. यामुळे त्याचे संबंध खराब होतात आणि समाजात त्याची किंमत कमी होते.

उदाहरणार्थ: दारूच्या नशेत असलेला माणूस आपल्या मित्रांना किंवा कुटुंबातील सदस्यांना अपशब्द बोलू शकतो. नशा उतरल्यावर त्याला आपल्या चुकीची जाणीव होते, पण तोपर्यंत नुकसान झालेले असते.

२. "गांजा भांग अफू सेवी दृष्टी क्रूर। शरीर मूर्दार कळत नाही॥"
भावार्थ: या कडव्यात संत सेना महाराज नशीले पदार्थ (गांजा, भांग, अफू) सेवन करणाऱ्या व्यक्तीचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, या पदार्थांच्या व्यसनामुळे त्या व्यक्तीची दृष्टी क्रूर होते आणि त्याचे शरीर मूर्दार (मृतदेहाप्रमाणे) होते, त्याला कशाचीही जाणीव राहत नाही.

विस्तृत विवेचन:
नशा करणाऱ्या व्यक्तीची दृष्टी क्रूर होते, म्हणजे त्याच्या डोळ्यांतील संवेदनशीलता आणि करुणा नष्ट होते. तो इतरांच्या दुःखाबद्दल उदासीन बनतो. नशेत असल्यामुळे तो हिंसक आणि आक्रमक होऊ शकतो. या व्यसनांमुळे केवळ मानसिकच नाही, तर शारीरिक नुकसानही होते. शरीर मूर्दार होणे याचा अर्थ असा की, त्या व्यक्तीचे शरीर जीवंत असूनही मृतदेहाप्रमाणे निरुपयोगी आणि निष्काळजी बनते. त्याला स्वतःच्या आरोग्याची आणि शरीराची काळजी राहत नाही.

उदाहरणार्थ: गांजा किंवा अफूच्या नशेत असलेला माणूस आपल्या कुटुंबातील व्यक्तीशी दुर्व्यवहार करू शकतो. भूक, तहान किंवा वेदनांची जाणीव त्याला होत नाही. अशा स्थितीत तो स्वतःच्या आणि इतरांच्या जीवासाठी धोकादायक ठरू शकतो.

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-03.09.2025-बुधवार.
===========================================