विश्वकोश: इजिप्त (Egypt)-

[Atul Kaviraje]

विश्वकोश: इजिप्त (Egypt)-

इजिप्त, ज्याला मराठीत मिस्र म्हणतात, उत्तर आफ्रिकेतील एक असा देश आहे जो त्याच्या समृद्ध आणि प्राचीन संस्कृतीसाठी जगभरात प्रसिद्ध आहे. नाईल नदीच्या (Nile River) काठी वसलेल्या या देशाचा इतिहास सुमारे ३,००० ईसा पूर्व जुना आहे. इजिप्तला पिरॅमिड्स, भव्य मंदिरे, फराओ (Pharaohs) आणि रहस्यमय स्फिंक्स (Sphinx) यांची भूमी म्हणून ओळखले जाते. हा देश केवळ प्राचीन इतिहासाचेच नाही, तर एक आधुनिक आणि गतिशील राष्ट्राचे देखील प्रतीक आहे.

१. भौगोलिक स्थिती आणि हवामान
भौगोलिक स्थिती: इजिप्त उत्तर आफ्रिका आणि मध्य पूर्वेदरम्यान एक महत्त्वाचा दुवा म्हणून काम करतो. त्याच्या सीमा उत्तरेला भूमध्य समुद्र, पूर्वेला लाल समुद्र, पश्चिमेला लिबिया आणि दक्षिणेला सुदान यांच्याशी जोडलेल्या आहेत.

हवामान: इजिप्तचे हवामान मुख्यतः कोरडे आणि उष्ण आहे. नाईल नदीचे त्रिभुज प्रदेश आणि खोरे वगळता येथे बहुतेक वाळवंटी प्रदेश आहे.

नाईल नदीचे महत्त्व: नाईल नदी इजिप्तची जीवनवाहिनी आहे. देशातील ९०% पेक्षा जास्त लोकसंख्या येथे राहते आणि शेतीसाठी पाण्याचा हा एकमेव स्रोत आहे.

२. प्राचीन इजिप्तचा इतिहास
फराओचे शासन: प्राचीन इजिप्तचा इतिहास फराओच्या राजवटीशी जोडलेला आहे, ज्यांनी देशाला एक मजबूत आणि केंद्रीकृत राज्य म्हणून एकत्रित केले.

पिरॅमिड्सचे बांधकाम: इजिप्तमधील पिरॅमिड्स फराओच्या कबरी म्हणून बांधले गेले होते. गिझाचे महान पिरॅमिड्स (Great Pyramids of Giza) आणि स्फिंक्स (Sphinx) जगातील सात आश्चर्यांपैकी एक आहेत.

धार्मिक श्रद्धा: प्राचीन इजिप्शियन लोक बहुदेववादी होते आणि अनेक देवतांची पूजा करत होते, ज्यात रा (Ra) (सूर्य देव) आणि ओसिरिस (Osiris) (मृतांचा देव) प्रमुख होते.

३. आधुनिक इजिप्तचा उदय
ओटोमन साम्राज्याचे शासन: इजिप्त अनेक शतके ओटोमन साम्राज्याचा भाग राहिला.

ब्रिटिश नियंत्रण: १९व्या शतकाच्या शेवटी, तो ब्रिटिश नियंत्रणाखाली आला.

स्वातंत्र्य: १९२२ मध्ये इजिप्तला स्वातंत्र्य मिळाले, पण १९५२ पर्यंत ब्रिटिश सैन्याचा प्रभाव राहिला. १९५३ मध्ये तो एक प्रजासत्ताक बनला.

४. राजकीय आणि आर्थिक रचना
सरकार: इजिप्त एक अर्ध-अध्यक्षात्मक प्रजासत्ताक आहे.

अर्थव्यवस्था: इजिप्तची अर्थव्यवस्था शेती, पर्यटन आणि सुएझ कालव्यावर (Suez Canal) मोठ्या प्रमाणात अवलंबून आहे.

पर्यटन: पर्यटन इजिप्तच्या अर्थव्यवस्थेचा एक प्रमुख स्तंभ आहे, ज्यामुळे मोठ्या प्रमाणात परकीय चलन येते.

५. संस्कृती आणि कला
भाषा: येथील अधिकृत भाषा अरबी आहे.

कला आणि स्थापत्यशास्त्र: प्राचीन इजिप्तची कला, जसे की हाइरोग्लिफ़िक्स (Hieroglyphics) (पवित्र अक्षरे), आणि त्यांचे स्थापत्यशास्त्र (पिरॅमिड्स, मंदिरे) जगप्रसिद्ध आहेत.

लोक कला: आधुनिक इजिप्तमध्येही लोक कला, संगीत आणि नृत्याला महत्त्व आहे.

६. इजिप्तमधील प्रमुख शहरे
कैरो (Cairo): ही इजिप्तची राजधानी आणि सर्वात मोठे शहर आहे. हे एक गजबजलेले आणि ऐतिहासिक शहर आहे.

अलेक्झांड्रिया (Alexandria): भूमध्य समुद्राच्या किनाऱ्यावर असलेले हे शहर प्राचीन काळात एक महत्त्वाचे सांस्कृतिक आणि व्यापारी केंद्र होते.

लक्सर (Luxor): याला "जगातील सर्वात मोठे खुले संग्रहालय" म्हटले जाते, जिथे अनेक प्राचीन मंदिरे आणि कबरी आहेत.

७. इजिप्तमधील मुख्य खाद्यपदार्थ
फुल मेदमेस (Ful Medames): हा एक पारंपारिक इजिप्शियन नाश्ता आहे, जो उकडलेल्या फवा बीन्सपासून (fava beans) बनवला जातो.

कुशारी (Kushari): हा तांदूळ, पास्ता, डाळी, हरभरा आणि मसालेदार टोमॅटो सॉसपासून बनवलेला एक लोकप्रिय पदार्थ आहे.

८. सुएझ कालव्याचे महत्त्व
जागतिक व्यापार: सुएझ कालवा भूमध्य समुद्र आणि लाल समुद्राला जोडतो, ज्यामुळे आशिया आणि युरोपमधील सागरी व्यापार खूप सोपा होतो.

अर्थव्यवस्था: हे इजिप्तच्या अर्थव्यवस्थेसाठी उत्पन्नाचा एक महत्त्वाचा स्रोत आहे.

९. इजिप्तमधील आव्हाने

राजकीय स्थिरता: अलिकडच्या वर्षांत इजिप्तला राजकीय अस्थिरतेचा सामना करावा लागला आहे.

आर्थिक आव्हाने: बेरोजगारी आणि गरिबी अजूनही प्रमुख आव्हाने आहेत.

पर्यावरण: हवामान बदल आणि नाईल नदीवरील अवलंबित्व देखील या देशासाठी मोठी चिंता आहे.

१०. निष्कर्ष
इजिप्त हा एक असा देश आहे जो आपल्या गौरवशाली भूतकाळाच्या आणि आशादायी भविष्याच्या मध्ये उभा आहे. त्याच्या प्राचीन संस्कृतीने जगाला खूप काही दिले आहे, आणि आजही हा देश त्याच्या पर्यटन, संस्कृती आणि व्यापारासाठी एक महत्त्वाचे केंद्र बनलेला आहे.

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-05.09.2025-शुक्रवार.
===========================================