श्रीमद्भगवद्गीता-अध्याय २: सांख्ययोग-श्लोक १०:-तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत-

[Atul Kaviraje]

श्रीमद्भगवद्गीता-

अध्याय २: सांख्ययोग-श्लोक १०:-

संजय उवाच-

तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥ १०॥

श्रीमद्भगवद्गीता – अध्याय २: सांख्ययोग
श्लोक १०:

श्लोक (संस्कृत):

संजय उवाच —
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥ १०॥

🌺 आरंभ (प्रस्तावना):

श्रीमद्भगवद्गीता हे केवळ एक धार्मिक ग्रंथ नसून, जीवनाच्या प्रत्येक टप्प्यावर मार्गदर्शन करणारे एक जीवनदर्शन आहे.
दुसऱ्या अध्यायात "सांख्ययोग" या नावाखाली अर्जुनाच्या मनातील द्वंद्व दूर करण्यासाठी भगवान श्रीकृष्णाने जे ज्ञान दिलं, त्याचा आरंभ ह्या श्लोकापासून होतो.

ही गीतेची सुरुवात नाही, पण खऱ्या ज्ञानप्रवचणाची सुरुवात या श्लोकातून होते.

📜 श्लोकाचा अर्थ (शब्दशः):

संजय म्हणतो:
हे भारत (धृतराष्ट्र)! हृषीकेश (भगवान श्रीकृष्ण) यांनी त्या (अर्जुनाला), जो दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये विषण्ण झालेला होता, हसत हसत असे शब्द सांगितले.

🪔 सखोल भावार्थ (Deep Meaning / Essence):

या श्लोकात तीन मुख्य गोष्टी आहेत:

"हृषीकेश" – हे श्रीकृष्णाचं नाव आहे, ज्याचा अर्थ आहे "इंद्रियांचे स्वामी".
हे सूचित करतं की श्रीकृष्ण फक्त व्यक्ती नव्हे तर आत्म्याचे, मनाचे आणि सर्व इंद्रियांच्या क्रियांचे नियामक आहेत.

"प्रहसन्निव" – श्रीकृष्ण हसल्यासारखे दिसले.
याचा अर्थ असा नाही की ते अर्जुनाची स्थिती चेष्टेने पाहतात, तर ते दया आणि करुणेने हसतात.
ते अर्जुनाच्या अज्ञानावर हसत आहेत – ज्या प्रकारे एखादा गुरु आपल्या विद्यार्थ्याच्या निरर्थक शंका ऐकून सौम्य हास्य करतो.

"विषीदन्तम्" – म्हणजे अत्यंत दुःखी व निराश झालेला.
अर्जुन सध्या मानसिक आणि भावनिक दृष्ट्या कोसळलेला आहे. हे स्थिती चिंताजनक आहे, पण श्रीकृष्ण त्याला योग्य मार्ग दाखवणार आहेत.

📚 प्रदिर्घ विवेचन (Extensive Analysis):
१. श्रीकृष्णांचा भाव:

श्रीकृष्ण येथे गंभीर पण प्रेमळ गुरुच्या भूमिकेत आहेत.
त्यांचे हास्य हे सांत्वन देणारे आणि ज्ञानाचे द्वार उघडणारे आहे.
त्यांना माहीत आहे की अर्जुनाचे दुःख तात्पुरते आहे – अज्ञानामुळे निर्माण झालेले आहे.

२. युद्धभूमीतील मानसिक संघर्ष:

हा श्लोक आपल्याला युद्धाच्या बाह्य स्वरूपापेक्षा आंतर संघर्ष दाखवतो.
अर्जुन एक योद्धा असूनही, तो आपल्या नात्यांमुळे, मोहामुळे, कर्तव्य आणि भावना यांच्या द्वंद्वात अडकतो.

३. कर्म आणि ज्ञानाची सुरुवात:

श्रीकृष्ण आता त्याला "कर्मयोग" आणि "सांख्यदृष्टिकोन" शिकवणार आहेत – ज्याद्वारे अर्जुनाचा भ्रम नाहीसा होईल.

🎯 उदाहरण (Example):

कल्पना करा की एखादा विद्यार्थी परीक्षेला बसायच्या क्षणी घाबरतो. तो म्हणतो – "माझे आईवडील प्रश्नपत्रिकेवर आहेत, मला उत्तर देता येणार नाही."
तेव्हा शिक्षक त्याला सौम्य हसून सांगतो, "तू आपला अभ्यास केलेला आहेस. आता हे कर्तव्य आहे. भावना नको, कृती कर."

हाच दृष्टिकोन श्रीकृष्ण अर्जुनाला देत आहेत.

🔚 समारोप (Conclusion):

या श्लोकात संजय युद्ध पाहणाऱ्या धृतराष्ट्राला सांगतो की, अर्जुनाच्या अशा अवस्थेत श्रीकृष्ण हसत-हसत, प्रेमाने उत्तर देतात.
ही हसण्याची क्रिया करुणा, आत्मविश्वास आणि ज्ञानाची सुरूवात दर्शवते.

🧾 निष्कर्ष (Inference):

श्रीकृष्ण गुरुच्या रूपात आता ज्ञानदायिनी गीता सांगणार आहेत.

मानसिक गोंधळ आणि वैयक्तिक भावनांच्या अडथळ्यातून बाहेर पडण्यासाठी प्रेम, करुणा आणि यथार्थ ज्ञानाची गरज असते.

हा श्लोक आपल्याला शिकवतो की, अडचणीच्या क्षणी शांत राहून, योग्य मार्गदर्शन घेणं हेच समाधानाचं मूलतत्त्व आहे.

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-05.09.2025-शुक्रवार.
===========================================