श्रीमद्भगवद्गीता-अध्याय २-श्लोक-१४.:-मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः

[Atul Kaviraje]

श्रीमद्भगवद्गीता-

अध्याय २: सांख्ययोग-श्लोक-१४.:-

मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।
आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥

📜 श्लोक १४ (संस्कृत):
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।
आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥

📘 श्लोकाचा शब्दशः अर्थ (Pratyek Shlokacha Arth):

मात्रास्पर्शाः – इंद्रिय व विषयांचा संपर्क

तु – परंतु

कौन्तेय – अरे कौन्तेय (कुंतीपुत्र अर्जुन)

शीतोष्णसुखदुःखदाः – थंडी-उष्णता तसेच सुख-दुःख निर्माण करणारे

आगम-अपायिनः – येणारे आणि जाणारे (क्षणिक असणारे)

अनित्याः – नश्वर, स्थायीरहित

तान् – त्या (सर्व अनुभवांना)

तितिक्षस्व – सहन कर, सहनशील हो

भारत – हे भारतवंशी (अर्जुन)

🔍 श्लोकाचा सखोल भावार्थ (Deep Essence in Marathi):

भगवंत अर्जुनाला सांगतात की – अरे अर्जुना! आपल्या इंद्रियांचा जेव्हा बाह्य विषयांशी (उदा. स्पर्श, आवाज, रूप, रस, गंध) संपर्क होतो, तेव्हा त्यातूनच थंडी-उष्णता, सुख-दुःख इत्यादी अनुभव निर्माण होतात.

हे अनुभव क्षणभंगुर असतात – ते येतात आणि जातात. ते शाश्वत नाहीत. म्हणूनच, अशा बदलणाऱ्या परिस्थितींपासून बाधित न होता, मनाची स्थिरता आणि सहनशीलता ठेव.

🔬 विस्तृत विवेचन (Vistrut Ani Pradirgh Vivechan):
🪔 १. इंद्रिय आणि विषयांचा संपर्क – 'मात्रास्पर्श'

आपल्या जीवनातील सर्व सुख-दुःख इंद्रियांच्या विषयांशी झालेल्या संयोगामुळेच निर्माण होतात. उदा. गरम चहा प्यायल्यावर मिळणारा आनंद किंवा जळजळीत अन्न खाल्ल्यावर होणारा त्रास.

🌡� २. शीत, उष्ण, सुख, दुःख – बदलते अनुभव

हे सर्व अनुभव सृष्टीच्या बदलत्या परिस्थितीनुसार सतत बदलत राहतात – कधी थंडी, कधी उष्णता, कधी सुख, कधी दुःख. ते कालानुसार बदलतात, म्हणून त्यांना अनित्य (नश्वर) म्हणतात.

🧘�♂️ ३. "आगमापायिनः" – क्षणिकता

भगवंत येथे क्षणभंगुरतेचे तत्वज्ञान सांगतात. या अनुभवांचे येणे आणि जाणे हे अपरिहार्य आहे. म्हणून, त्यांच्यामागे लागणे वा त्यांना टाळण्याचा प्रयत्न करणं व्यर्थ आहे.

🛡� ४. "तितिक्षस्व" – सहनशील हो!

भगवंत अर्जुनाला शिकवतात की, स्थितप्रज्ञ होण्यासाठी, या सुख-दुःखाच्या लहरींपासून अप्रभावित राहायला शिक. हीच 'तितिक्षा' – म्हणजे सहनशीलता, जो आत्मज्ञानी व्यक्तीचा गुण आहे.

💡 उदाहरणासहित स्पष्टीकरण:
✅ उदाहरण १: थंडी आणि उष्णता

हिवाळ्यात थंडी लागते, उन्हाळ्यात उष्णता त्रास देते. परंतु हे ऋतू दरवर्षी येतात आणि जातात. आपण त्यांना पूर्ण टाळू शकत नाही. म्हणून त्यांच्याशी झगडण्यापेक्षा त्यांना सहन करण्याची वृत्ती अंगी बाणवली पाहिजे.

✅ उदाहरण २: परीक्षेतील यश-अपयश

विद्यार्थ्याला परीक्षा दिल्यानंतर यश मिळालं तर तो आनंदी होतो, अपयश आलं तर दुःखी. परंतु हे दोन्ही अनुभव क्षणिक असतात. खरी गोष्ट म्हणजे शिक्षण घेत राहणं आणि मनाची स्थिरता राखणं.

🧭 निष्कर्ष (Nishkarsha):

श्रीकृष्ण सांगतात की, जीवनात सुख-दुःख, हर्ष-विषाद, थंडी-उष्णता यासारखे अनुभव येत राहणार. हे सगळे क्षणभंगुर आहेत. म्हणून, या अनुभवांना मनाने फारसं महत्त्व न देता, धैर्याने आणि सहनशीलतेने त्यांना पार करावं.

यातूनच स्थितप्रज्ञता, समत्वबुद्धी, आणि आध्यात्मिक उन्नती शक्य होते.

🎯 शिकवण (Takeaway / Spiritual Learning):

"सुख-दुःख यांच्यावर मात करून जो शांत, सहनशील आणि स्थितप्रज्ञ राहतो, तोच खऱ्या अर्थाने योगी आणि ज्ञानी आहे."

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-09.09.2025-मंगळवार.
===========================================