संत सेना महाराज-आम्ही वारीक वारीक-1-

[Atul Kaviraje]

                         "संत चरित्र"
                         ------------

        संत सेना महाराज-

तरीही समाजात काल आणि आज, प्रत्येकाला आपल्या जातीबद्दल अभिमान वाटतो. सेनाजींनी आपल्या जातीबद्दल, व्यवसायाविषयी काही अभंग लिहिले आहेत. आपण ज्या जातीत जन्माला आलो, तो व्यवसाय ईश्वरार्पण बुद्धीने समाजासाठी आपण केला पाहिजे, असे स्पष्ट म्हणले आहे.

     'आम्ही वारीक वारीक।

     करू हजामत बारीक।'

संत सेना महाराज: एक परिचय
संत सेना महाराज हे वारकरी संप्रदायातील एक महान संत होते. त्यांचा जन्म महाराष्ट्रातील एका न्हावी (बारीक) कुटुंबात झाला होता. त्यांचा पारंपरिक व्यवसाय हजामत करणे होता. त्यांनी आपल्या अभंगांमधून आपला व्यवसाय आणि आध्यात्मिक अनुभव यांचा सुंदर मेळ घातला आहे. त्यांचे अभंग साधे, सोपे पण गहन अर्थाने परिपूर्ण आहेत. त्यांनी समाजाला शिकवले की कोणताही व्यवसाय छोटा किंवा मोठा नसतो, प्रत्येक कामात परमार्थ साधता येतो. 'आम्ही वारीक वारीक।' हा अभंग त्यांच्या याच विचारांचे उत्तम उदाहरण आहे.

अभंगाचा सखोल भावार्थ
संत सेना महाराजांनी त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायातील हजामत या क्रियेला आध्यात्मिक रूपक दिले आहे. येथे 'वारीक' म्हणजे बारीक काम करणारा न्हावी, आणि 'हजामत' म्हणजे केंद्रीकरण (concentration) आणि निश्चितता (precision).

या अभंगाचा मुख्य भावार्थ असा आहे की, आपण आपल्या मनातील वाईट विचार, वासना, अहंकार आणि अज्ञानाचे केस कापत आहोत. ही हजामत साधीसुधी नसून ती अतिशय बारीक आणि सूक्ष्म आहे. जसे एक न्हावी अतिशय काळजीपूर्वक आणि कुशलतेने केस कापतो, त्याचप्रमाणे आपण आपल्या मनाची आणि आत्म्याची हजामत (शुद्धीकरण) अतिशय बारकाईने करायची आहे.

या अभंगातून संत सेना महाराज हे सांगू इच्छितात की, आपण स्वतःच आपले साधक (साधना करणारे), वैद्य (उपचार करणारे) आणि न्हावी आहोत. आपण आपल्या मनाच्या दोषांना दूर करून परमेश्वराशी एकरूप होण्याचा प्रयत्न करायचा आहे.

प्रत्येक कडव्याचे विस्तृत विवेचन
पहिलं कडवं:
आम्ही वारीक वारीक।
करू हजामत बारीक।

अर्थ: आम्ही वारीक (बारीक) म्हणजे न्हावी आहोत. आम्ही जी हजामत करतो ती बारीक (सूक्ष्म) आहे.

विवेचन: या ओळींमध्ये संत सेना महाराज स्वतःला बारीक काम करणारा न्हावी म्हणतात. परंतु, ही केवळ त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायाची ओळख नाही. येथे 'हजामत' हा शब्द आत्मशुद्धीचे प्रतीक आहे. ते म्हणतात की, ते बाह्य शरीराची नाही, तर आतल्या (मनाच्या) हजामत करतात. मनातील विकार, वासना, आणि अज्ञानाचे केस ते अतिशय बारकाईने कापतात.

उदाहरण: जसा एखादा न्हावी कात्री आणि वस्तरा वापरून केसांची बारीक आणि व्यवस्थित हजामत करतो, त्याचप्रमाणे एक साधक ज्ञान आणि ध्यान वापरून आपल्या मनाची हजामत करतो. मनातील क्रोध, लोभ, मद (अहंकार), आणि मत्सर (ईर्षा) यांसारख्या गोष्टी काढून टाकणे, हीच खरी 'बारीक हजामत' आहे. ही प्रक्रिया सोपी नाही, तिला खूप लक्ष आणि काळजी लागते.

दुसरं कडवं:
सत्य भावे करू स्नान।
उजळू अंतरीचे ज्ञान।

अर्थ: आम्ही सत्य (खऱ्या) भावनेने स्नान करतो आणि अंतरीचे (मनातील) ज्ञान उजळवतो.

विवेचन: येथे 'स्नान' म्हणजे केवळ शरीराची शुद्धी नाही, तर सत्य भावाने घेतलेली आत्मशुद्धी आहे. संत सेना महाराज सांगतात की, केवळ पाण्याने स्नान केल्याने मन शुद्ध होत नाही. मनाची शुद्धी होण्यासाठी सत्य निष्ठा आणि प्रामाणिकपणा आवश्यक आहे. हे स्नान झाल्यावरच अंतरीचे ज्ञान उजळते.

उदाहरण: एखादी व्यक्ती रोज गंगेत किंवा नदीत स्नान करते, पण तिचे मन अजूनही वाईट विचारांनी भरलेले असेल, तर त्या स्नानाचा काही उपयोग नाही. याउलट, एक साधक आपल्या प्रत्येक कामात सत्यता आणि प्रामाणिकपणा जपतो. त्याचे हे वागणेच त्याचे खरे 'स्नान' आहे. या स्नानामुळे त्याच्या अंतरात ज्ञानरूपी प्रकाश उजळतो आणि त्याला परमेश्वराचा मार्ग दिसू लागतो.

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-09.09.2025-मंगळवार.
===========================================