संत सेना महाराज-आम्ही वारीक वारीक-2-

[Atul Kaviraje]

                         "संत चरित्र"
                         ------------

        संत सेना महाराज-

तिसरं कडवं:
प्रगटली अंतरी ज्योती।
तेथे नाही भेदाभेदी।

अर्थ: जेव्हा अंतरात ज्ञानाची ज्योत प्रगटते, तेव्हा भेदाभेद (भेदभाव) राहत नाही.

विवेचन: या ओळींमध्ये ज्ञानाच्या प्रकाशाचे वर्णन आहे. जेव्हा साधकाला आत्मज्ञानाचा अनुभव येतो, तेव्हा त्याच्या दृष्टीने भेदभाव (जाती, धर्म, उच्च-नीच) नाहीसे होतात. त्याला प्रत्येक गोष्टीत ईश्वरी अंश दिसू लागतो. ज्ञानरूपी ज्योत ही अशी ज्योत आहे जी अंधार दूर करते, आणि हा अंधार म्हणजे अज्ञान आणि भेदभावाचा अंधार होय.

उदाहरण: जेव्हा आपण एखाद्या अंधाऱ्या खोलीत मेणबत्ती लावतो, तेव्हा खोलीतील प्रत्येक वस्तू स्पष्ट दिसू लागते. त्याचप्रमाणे, जेव्हा आत्मज्ञानाची ज्योत अंतरात प्रज्वलित होते, तेव्हा जगातील सर्व लोक, प्राणी आणि वस्तू त्याला एकच दिसू लागतात, कारण त्यांच्यामध्ये त्याला परमात्मा दिसतो. अशा व्यक्तीसाठी कोणीही शत्रू किंवा मित्र नसतो, सर्व एकच असतात.

चौथं कडवं:
सेना म्हणे विठ्ठला।
तूचि माझा कर्माळा।

अर्थ: सेना (संत सेना महाराज) म्हणतात, हे विठ्ठला, तूच माझा कर्माळा (कर्म-आळा/काम करणारा) आहेस.

विवेचन: या शेवटच्या ओळींमध्ये संत सेना महाराज आपल्या पूर्ण समर्पणाचा (surrender) भाव व्यक्त करतात. ते म्हणतात की, आपण जी काही साधना करत आहोत, जे काही कार्य करत आहोत, ते सर्व विठ्ठलाच्या (परमेश्वराच्या) कृपेने होत आहे. 'कर्माळा' म्हणजे काम करणारा, किंवा कामाचे साधन. ते सांगतात की, माझ्या हातून जे काही चांगले काम होत आहे, ते केवळ विठ्ठलाच्या इच्छेने होत आहे. त्यांनी आपल्या कार्याचे श्रेय स्वतःकडे न घेता परमेश्वराला दिले आहे.

उदाहरण: एक कुशल गवंडी (mason) सुंदर भिंत बांधतो. परंतु, तो हे जाणतो की, त्याला भिंत बांधण्याचे सामर्थ्य देणारा, त्याच्या हातात काम करणारा दगड आणि सिमेंट आहे. त्याचप्रमाणे संत सेना महाराज म्हणतात की, माझ्या हातून जी काही आध्यात्मिक हजामत होत आहे, ती स्वतःच्या बळावर नाही, तर विठ्ठलाच्या कृपेवर आहे. त्यामुळे, ते आपले काम विठ्ठलाच्या चरणी अर्पण करतात.

निष्कर्ष आणि समारोप
'आम्ही वारीक वारीक। करू हजामत बारीक।' या अभंगातून संत सेना महाराजांनी श्रम-प्रतिष्ठा आणि आत्मशुद्धीचे महान तत्वज्ञान सांगितले आहे. त्यांनी आपल्या साध्या व्यवसायाला अध्यात्माशी जोडून हे सिद्ध केले की, कोणताही व्यवसाय किंवा काम लहान नाही. प्रत्येक काम प्रामाणिकपणे आणि निष्ठापूर्वक केल्यास ते ईश्वरसेवा बनते.

या अभंगाचा मुख्य संदेश असा आहे की, आपण आपल्या बाह्य गोष्टींपेक्षा अंतर्मनाची शुद्धी केली पाहिजे. ही शुद्धी करण्यासाठी आपल्याला आपल्या मनातील दुर्गुणांची हजामत करावी लागेल. हे कार्य सोपे नाही, ते बारीक आणि काळजीपूर्वक करावे लागते. जेव्हा आपण हे कार्य पूर्ण करतो, तेव्हा आपल्या अंतरात ज्ञानाचा प्रकाश प्रगटतो आणि सर्व भेदभाव नष्ट होतात. शेवटी, संत सेना महाराज सांगतात की, हे सर्व कार्य परमेश्वराच्या कृपेनेच शक्य आहे. त्यामुळे प्रत्येक कार्याचे श्रेय परमेश्वराला देऊन नम्र भावनेने जगावे. हाच या अभंगाचा खरा सार आहे.

या अभंगात त्यांनी आपल्या व्यवसायातील प्रतीके वापरून आध्यात्मिक तत्व स्पष्ट केले आहे. व्यवसायातील आयना, चिमटा, यासारख्या वस्तूंचा नाभिक व्यवसायासाठी केवळ उपयोग करीत नाहीत तर, वैराग्य चिमटा हलवू, विवेक दर्पण आयना दावू, अहंकाराची शेंडी पिळू, भावार्याच्या बगला झाडू, कामक्रोध नखे काढू, आपल्या जवळ विवेकाचा आरसा आहे. वैराग्याचा चिमटा आहे. शांतीचे उदक आहे. याच्या साहाय्याने आपण लोकांना विवेकाची, वैराग्याची, शांतीची शिकवण देऊ, अहंकाराची शेंडी पिळून त्यांना योग्य मार्गाला लावू. भावार्थाच्या बगला झाडू, कामक्रोधाची नखे काढू, या प्रकारे समाजातील चारही वर्णाला आध्यात्मिक पायऱ्या चढण्यास आपण हात देऊ, त्यांना मदत करू. नाभिकाचा धंदा करताना काय करू शकतो, हे त्यांनी सांगितले आहे. ही सेवा करताना मी निरामय अशा आनंदात एकरूप राहीन.

सेनार्जींचे व्यवसायाबद्दल, ज्ञातिबांधवांबद्दल एक मत आहे की, जे न्हाव्याच्या कुळात जन्माला आले, त्यांनी आपला कुळधर्म पाळावा. जे खरोखर पाळणार नाहीत. 'येर अवघे बटकीचे' असे ते स्पष्ट म्हणतात. नाभिक बनून धंदा करावा, पण तो 'धंदा दोन प्रहर नेमस्त' व 'सत्य पाळा, रे स्वधर्मासी' अशी ते आज्ञा करतात.

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-09.09.2025-मंगळवार.
===========================================