संत सेना महाराज-धन्य अलंकापुरी धन्य सिद्धेश्वर-

[Atul Kaviraje]

                         "संत चरित्र"
                        ------------

        संत सेना महाराज-

हा अनन्यसाधारण अनुभव निवृत्तीनाथांबद्दल सेनार्जीना आला.

 आळंदी तीर्थक्षेत्रातील ज्ञानदेवांच्या संजीवन समाधीबद्दल सेनाजी अत्यंत आदराने बोलतात. हे केवळ समाधिस्थळ नाही तर तेथे प्रत्यक्ष सिद्धेश्वर वास्तव्यात आहे.

     'धन्य अलंकापुरी धन्य सिद्धेश्वर।

     धन्य ते तरुवर पशुपक्षी।'

संत सेना महाराजांच्या अभंगाचा भावार्थ: 'धन्य अलंकापुरी धन्य सिद्धेश्वर'
संत सेना महाराज यांच्या 'धन्य अलंकापुरी धन्य सिद्धेश्वर' या अभंगातून, अलंकापुरी आणि सिद्धेश्वर या दोन्ही तीर्थक्षेत्रांचे महत्त्व आणि तेथील नैसर्गिक सौंदर्याचे वर्णन अत्यंत मार्मिकपणे करण्यात आले आहे. हा अभंग केवळ त्या स्थळांचे वर्णन नसून, तेथील पवित्रता आणि नैसर्गिक वातावरणाचे आध्यात्मिक महत्त्वही दर्शवतो.

प्रस्तावना (Introduction)

भारतीय संतपरंपरेत अनेक संतांनी आपल्या अभंगांमधून विविध तीर्थक्षेत्रांचे आणि त्यांच्या आध्यात्मिक महत्त्वांनचे गुणगान केले आहे. संत सेना महाराज हे या परंपरेतील एक महत्त्वाचे नाव. प्रस्तुत अभंगात, ते अलंकापुरी (आळंदी) आणि सिद्धेश्वर (सोलापूर) या दोन प्रमुख तीर्थक्षेत्रांचे माहात्म्य वर्णन करतात. त्यांच्या दृष्टीने, ही स्थळे केवळ भूमीचे तुकडे नसून, ती चैतन्याने भारलेली आहेत, जिथे ईश्वर आणि निसर्ग यांचा सुंदर संगम पाहायला मिळतो.

अभंगाचा प्रत्येक कडव्याचा सखोल भावार्थ (Deep Meaning of Each Stanza)
पहिलं कडवं:

'धन्य अलंकापुरी धन्य सिद्धेश्वर।

धन्य ते तरुवर पशुपक्षी।'

अर्थ आणि विवेचन:

या ओळींमध्ये संत सेना महाराज आळंदी आणि सिद्धेश्वर या तीर्थक्षेत्रांना 'धन्य' (पवित्र आणि भाग्यवान) म्हणतात. या दोन्ही ठिकाणी देवाचा वास असल्यामुळे, ही स्थळे पवित्र झाली आहेत. पण या स्थळांना केवळ देवामुळेच धन्यता प्राप्त झाली नाही, तर त्या ठिकाणी असणाऱ्या तरुवर (मोठी झाडे) आणि पशुपक्षी यांच्यामुळेही त्यांना धन्यता प्राप्त झाली आहे.

याचा अर्थ असा की, संत सेना महाराजांच्या मते, पवित्रता केवळ मानवी उपस्थितीमुळे येत नाही, तर निसर्गातील प्रत्येक घटकातही ती सामावलेली असते. झाडे, पशू आणि पक्षी हे केवळ निसर्गाचा भाग नाहीत, तर ते त्या पवित्र वातावरणाचे अभिन्न अंग आहेत. उदाहरणादाखल, ज्याप्रमाणे एखाद्या पवित्र देवस्थानाच्या परिसरात शांतता आणि निसर्गरम्य वातावरण असते, त्याचप्रमाणे या ठिकाणीही निसर्गातील प्रत्येक घटक ईश्वरी ऊर्जेने भारलेला आहे. इथे फक्त दगड आणि मातीच नाही, तर झाडांची पाने, पक्षांचा किलबिलाट आणि प्राण्यांचा सहज वावर या सर्वांमध्ये एक प्रकारची दैवी शांतता जाणवते.

दुसरं कडवं:

'धन्य जळचर ते धन्य जलचर।

धन्य ते डोंगर सर्व काही।'

अर्थ आणि विवेचन:

या कडव्यात संत सेना महाराज जलचर (पाण्यातील जीव) आणि डोंगर यांनाही 'धन्य' म्हणतात. याचा अर्थ असा की, त्या पवित्र भूमीत केवळ मानवी जीवनच नव्हे, तर पाण्यातील जीव आणि स्थलांचे नैसर्गिक स्वरूप (डोंगर) देखील आध्यात्मिकदृष्ट्या महत्त्वाचे आहे.

या विवेचनातून हे स्पष्ट होते की, ईश्वराचा वास केवळ मंदिरात नाही, तर पाण्याच्या प्रत्येक थेंबात, प्रत्येक सजीवात आणि भूमीच्या प्रत्येक कणात आहे. नद्या आणि तलाव, ज्यात जलचर राहतात, ती केवळ पाण्याची जागा नसून, ती ईश्वराच्या अस्तित्वाचे प्रतीक आहेत. त्याचप्रमाणे, डोंगर हे केवळ भूभाग नसून, ते त्या स्थळाची स्थिरता आणि शाश्वतता दर्शवतात. ही सर्व नैसर्गिक रूपे ईश्वराच्या विराट रूपाची छोटी रूपे आहेत. संत सेना महाराजांच्या दृष्टिकोनातून, निसर्गातील प्रत्येक गोष्ट ही ईश्वराचाच अंश आहे.

निष्कर्ष आणि समारोप (Conclusion)
संत सेना महाराजांचा हा अभंग केवळ दोन तीर्थक्षेत्रांचे वर्णन नाही, तर तो निसर्ग आणि अध्यात्म यांच्यातील अतूट नाते सांगतो. त्यांच्या मते, कोणत्याही तीर्थक्षेत्राची खरी पवित्रता केवळ मानवनिर्मित मंदिरांमध्ये नसून, तेथील निसर्ग, झाडे, पशुपक्षी, जलचर आणि डोंगर यांच्यात सामावलेली आहे. हा अभंग आपल्याला हे शिकवतो की, ईश्वर सर्वव्यापी आहे आणि तो केवळ मंदिरात किंवा मूर्तीतच नाही, तर आपल्या आजूबाजूच्या निसर्गातही वास करतो.

या अभंगाचा मुख्य संदेश असा आहे की, निसर्गाचा सन्मान करणे हेच खऱ्या अर्थाने ईश्वराचा सन्मान करणे आहे. जेव्हा आपण निसर्गातील प्रत्येक सजीवाला आणि निर्जीवाला आदराने पाहू, तेव्हाच आपल्याला खऱ्या अर्थाने आध्यात्मिक अनुभव मिळू शकेल. संत सेना महाराजांनी या अभंगातून एक व्यापक आणि सर्वसमावेशक दृष्टिकोन मांडला आहे, जिथे धर्म, निसर्ग आणि जीवन हे एकाच धाग्याने जोडलेले आहेत.

अशी अलौकिक महती सेनाजींनी सांगितली. या पुण्यभूमीत शंकर वास्तव्य करीत आहे. सिद्ध- साधकाची भूमी असून तीन भावंडांनी त्रिमूर्तीचे (ब्रह्मा, विष्णू, महेश) अवतार धारण केले आहेत. मुक्ताई ही तर प्रत्यक्ष आदिमाया- भावंडांच्या स्मरणाने सर्व पापाचे क्षालन होते. संत नामदेवांनी तर या भूमीचे वर्णन शब्दांमध्ये करणे अशक्य आहे. असे म्हणले म्हणून सेनाजी म्हणतात, म्हणून मी या तीर्थक्षेत्रापुढे लोटांगण घालीत आहे. या संतश्रेष्ठ ज्ञानदेवांच्या चरणी वंदन करीत आहे.

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-18.09.2025-गुरुवार.
===========================================