संत सेना महाराज-चुके जन्म मरण चौऱ्यांशी-

[Atul Kaviraje]

                         "संत चरित्र"
                        ------------

        संत सेना महाराज-

पृथ्वीवरील सर्व तीर्थक्षेत्रे अलंकापुरीतील इंद्रायणीस येऊन मिळतात. अशा या पवित्र इंद्रायणी नदीमध्ये जे स्नान करतील त्यांना निश्चित वैकुंठप्राप्ती होईल. प्रत्यक्ष पंढरीचा पांडुरंग म्हणत आहे की, जो या आळंदीत ज्ञानदेवांची नित्यनियमाने पूजा करील 'तो माझा प्राणविसावा' बनेल. असे बोलून पांडुरंगाने ज्ञानदेवास वर दिला. हे पाहून संत नामदेवांना अत्यानंद झाला आणि मी त्यांच्या चरणी नतमस्तक झालो असे सेनामहाराज म्हणतात.

सासवड येथे सोपानदेवांची जेथे समाधी होती. तेथे पूर्वी ही स्मशानभूमी होती या समाधिस्थानाचे वर्णन करताना संत सेनाजी म्हणतात, "या समाधीच्या समोर भागिरथी नदी वाहत असून तिच्यापुढे कैलासनाथाची मूर्ती आहे. या ठिकाणी ज्याचा वास राहील,

     'चुके जन्म मरण चौऱ्यांशी।

     फेरा चुकेल चारी मुक्ती'

संत सेना महाराज यांचा अभंग

"चुके जन्म मरण चौऱ्यांशी ।
फेरा चुकेल चारी मुक्ती ॥"

🔷 आरंभ (Arambh):

संत सेना महाराज हे वारकरी संप्रदायातील एक थोर भक्त व संत होते. ते व्यवसायाने नाई (विंचूक) होते, पण त्यांची भक्ती, साधना आणि संतत्व फारच उच्च कोटीचे होते. त्यांनी अत्यंत सूक्ष्म भक्तीभावातून ईश्वरप्राप्तीचा मार्ग समाजासमोर मांडला.

या अभंगात संत सेना महाराज माणसाच्या भवसागरातून मुक्त होण्याच्या प्रक्रियेचा अत्यंत गूढ व गहिरा विचार मांडतात. ते सांगतात की, भगवंताच्या चरणी अनन्य भक्ती झाल्यास केवळ चार मुक्तीच नव्हे, तर जन्म-मरणाच्या फेराचाच अंत होतो.

🔷 प्रत्येक कडव्याचा अर्थ (Pratyek Kadvayacha Arth):

"चुके जन्म मरण चौऱ्यांशी ।"

म्हणजेच, भगवंताच्या चरणी अनन्य भक्ती केल्यावर ८४ लाख योनींच्या फेरातून (चौऱ्यांशी = ८४) मुक्ती मिळते.
जन्म-मरणाचे चक्र संपते. जीव फक्त शरीर बदलत नाही, तर त्याचा आत्मा मुक्त होतो.

"फेरा चुकेल चारी मुक्ती ॥"

चार प्रमुख मुक्ती प्रकार (सालोक्य, सारूप्य, सामीप्य, सायुज्य) ह्या सर्वांचे बंधनही सुटते. भक्त ईश्वरात विलीन होतो. तो मुक्तीच्या संकल्पनेपलीकडे जातो. अवस्था तर फक्त मुक्तीची नाही, तर त्याहूनही वरची आहे – ते म्हणजे भगवंताशी एकरूप होणे.

🔷 प्रदिर्घ विवेचन (Pradirgh ani Vistrut Vivechan):
🔹 "जन्म मरण चौऱ्यांशी" –

भारतीय तत्वज्ञानात म्हटलं आहे की जीव ८४ लाख योन्यांमधून भ्रमण करतो. म्हणजेच विविध पशु, पक्षी, कीटक, वनस्पती इत्यादींच्या जन्मात तो अडकतो. मानवजन्म हेच मोक्ष प्राप्तीचे साधन मानले गेले आहे.

या ओळीत संत सेना महाराज सांगतात की – भगवंताच्या भक्तीत मन रमवले, की हा अनादी कालापासून चालत आलेला फेरा थांबतो. जन्म आणि मरणाच्या परतपरत येणाऱ्या वेदना संपतात.

🔹 "चारी मुक्ती" –

धर्मशास्त्रानुसार चार प्रकारच्या मुक्ती मानल्या आहेत:

सालोक्य मुक्ती – भगवानाच्या लोकात (जगात) राहणे

सामीप्य मुक्ती – भगवानाच्या सान्निध्यात राहणे

सारूप्य मुक्ती – भगवानासारखे रूप धारण करणे

सायुज्य मुक्ती – भगवानाशी एकरूप होणे

पण संत परंपरेत याही चार मुक्तींपेक्षा श्रेष्ठ गोष्ट म्हणजे भक्तीमय अवस्था आहे. सेना महाराज म्हणतात – भगवंताच्या कृपेने आणि नामस्मरणाने ही चारही मुक्ती आपोआप प्राप्त होतात, पण भक्ताला त्याचीही गरज उरत नाही. तो स्वतः भगवंतात विलीन होतो.

🔷 समारोप (Samarop):

या अभंगात "मुक्ती" ही अंतिम उद्दिष्ट नाही, तर ती एक पायरी आहे, हे संत स्पष्ट करतात.
मुक्तीपेक्षाही श्रेष्ठ असा भगवंताशी जीवात्म्याचा पूर्ण मिलन हेच अंतिम ध्येय आहे.

भगवंताची कृपा, नामस्मरण आणि सततची भक्ती यामुळेच खरी परम शांती आणि अमरता मिळते.

🔷 निष्कर्ष (Nishkarsha):

भगवंताची भक्ती ही सर्व दुःखांचा आणि जन्म-मरणाचा शेवट करते.

केवळ मोक्ष नव्हे तर सर्व बंधनांपासून संपूर्ण मुक्ती मिळते.

भगवंताशी एकरूप होणे हेच खरे अंतिम ध्येय आहे.

मुक्ती मिळवण्यासाठी काही विशिष्ट कृती करायची नाही, फक्त निष्काम भक्ती करायची आहे.

🔷 उदाहरणासहित (Udaharana Sahit):

🔹 उदाहरण १:
एक पिंजऱ्यात अडकलेला पक्षी सुटतो, आणि आकाशात उडतो – तसाच आत्मा जन्म-मरणाच्या चक्रातून सुटल्यावर अनंत, निर्विकार, शाश्वत आनंदात विलीन होतो.

🔹 उदाहरण २:
एखाद्या नाटकात कलाकार भूमिका करतो आणि नंतर रंगमंचावरून खाली उतरतो. तसा जीव अनेक योन्यांत भटकतो, आणि अखेरीस भगवंताच्या चरणी पोहोचतो, मग नाट्य संपतं.

🕉� शेवटी, संत सेना महाराज यांची शिकवण:

भक्ती हा मार्ग सोपा आहे, सरळ आहे, आणि तोच आत्म्याला खऱ्या अर्थाने परमानंदाकडे घेऊन जातो. मुक्ती म्हणजे काहीतरी कठीण गोष्ट नाही; ती भक्तीमधून सहज घडते.

आपण होऊन चरणी लागतात.

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-19.09.2025-शुक्रवार.
===========================================