संत सेना महाराज-वाचे सोपान म्हणता। चुके जन्ममरण चिंता-2-

[Atul Kaviraje]

                         "संत चरित्र"
                        ------------

        संत सेना महाराज-

३. "सोपानदेव सोपानदेव। नाही भय काळाचे।"

अर्थ: सोपानदेव, सोपानदेव असे नामस्मरण करणाऱ्याला मृत्यूचे भय वाटत नाही.

सखोल विवेचन: पहिल्या कडव्यातील विचाराचा हा विस्तार आहे. 'सोपानदेव' या नावाच्या पुनरावृत्तीने त्या नामाच्या सामर्थ्यावर जोर दिला आहे. 'नाही भय काळाचे' म्हणजे केवळ शारीरिक मृत्यूचे भय नाही, तर जीवात्म्याच्या अंताचे भय नाही. काळ म्हणजे केवळ वेळ नाही, तर तो मृत्यूचा देव यमराज म्हणूनही ओळखला जातो. संत सेना महाराज सांगतात की, ज्याच्या मुखी सोपानदेवांचे नाव आहे, त्याला यमाचे भय वाटत नाही. कारण अशा व्यक्तीने आपले जीवन परमार्थमार्गात लावले आहे आणि तो मृत्यूला केवळ एक नैसर्गिक क्रिया मानतो, भीतीदायक अंत नाही.

उदाहरण: जसे लहान बाळ आपल्या आईच्या कुशीत सुरक्षित असते आणि त्याला कोणत्याही गोष्टीची भीती वाटत नाही, त्याचप्रमाणे सोपानदेवांच्या नामस्मरणाच्या आश्रयामुळे साधकाला मृत्यूची भीती वाटत नाही. ही अवस्था केवळ ज्ञानामुळेच नव्हे, तर सोपानदेवांप्रति असलेल्या अढळ श्रद्धेमुळे प्राप्त होते.

४. "सोपान चरणी ठेऊनि माया। सेना होय विनविता।"

अर्थ: आपली माया (अहंकार) सोपानदेवांच्या चरणांवर ठेवून, संत सेना महाराज विनंती करतात.

सखोल विवेचन: हे कडवे अत्यंत नम्रता आणि शरणागतीचे प्रतीक आहे. 'सोपान चरणी ठेऊनि माया' याचा अर्थ असा की, संत सेना महाराज स्वतःचा अहंकार, मोह आणि सांसारिक आसक्ती सोपानदेवांच्या चरणी अर्पण करतात. 'माया' म्हणजे केवळ सांसारिक मोह नाही, तर आपले अस्तित्व, आपले मीपण. हे मीपण जेव्हा पूर्णपणे ईश्वराच्या किंवा सद्गुरूच्या चरणी अर्पण केले जाते, तेव्हाच खरी भक्ती सुरू होते. 'सेना होय विनविता' या ओळीतून संत सेना महाराज स्वतःला सोपानदेवांचे नम्र शिष्य किंवा भक्त म्हणून सादर करतात.

उदाहरण: जसे एखादा विद्यार्थी आपल्या गुरूंपुढे पूर्णपणे नतमस्तक होऊन ज्ञान ग्रहण करतो, त्याचप्रमाणे संत सेना महाराज सोपानदेवांपुढे स्वतःचा अहंकार सोडून विनंती करत आहेत. ही विनंती केवळ मौखिक नसून, ती आत्मनिवेदन भक्तीचे एक श्रेष्ठ उदाहरण आहे. संत सेना महाराज हे या अभंगातून सर्वसामान्य भक्तांना शिकवतात की, आध्यात्मिक प्रगतीसाठी अहंकार आणि 'मी'पणाचा त्याग करणे किती आवश्यक आहे.

समारोप आणि निष्कर्ष (Conclusion and Summary)
हा अभंग केवळ संत सोपानदेवांची स्तुती नाही, तर तो अध्यात्मिक साधनेचा एक सोपा मार्ग दर्शवतो. या अभंगातून संत सेना महाराज हे तीन महत्त्वाचे संदेश देतात:

नामस्मरण: कोणत्याही संताच्या किंवा ईश्वराच्या नावाचे स्मरण हे जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यातून सुटण्याचा एक प्रभावी उपाय आहे.

सत्संग आणि वास्तव्य: संतांच्या सान्निध्यात राहणे आणि त्यांच्या कार्याचा गौरव करणे हे आपल्या जीवनात सकारात्मकता आणि शांती आणते.

शरणागती: अहंकार आणि मोह सोडून सद्गुरूच्या चरणी पूर्णपणे शरण जाणे हेच मुक्तीचे खरे दार आहे.

संत सेना महाराजांनी या अभंगातून सोपानदेवांप्रति असलेली त्यांची अढळ श्रद्धा आणि त्यांच्या नामाचे सामर्थ्य स्पष्ट केले आहे. हा अभंग आपल्याला हे शिकवतो की, जीवनातील सर्व दु:खे आणि चिंता दूर करण्यासाठी बाह्य गोष्टींवर अवलंबून न राहता, आंतरिक शक्ती आणि सद्गुरूंच्या कृपेवर विश्वास ठेवावा. अशाप्रकारे, हा अभंग केवळ एक काव्य नाही, तर तो जीवनाच्या अंतिम सत्याकडे वाटचाल करण्याचा एक मार्गदर्शक दीपस्तंभ आहे.

सासवड माहात्म्य सांगताना सोपानदेवांच्या समाधीचे दर्शन घेतल्यास काळाचे भय वाटणार नाही. हे मोठेपण सेनाजी स्पष्ट करतात.

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-20.09.2025-शनिवार.
===========================================