रडार (Radar)-1-

[Atul Kaviraje]

जागतिक ज्ञानकोश: रडार (Radar)-

रडार (Radar) ही एक अशी प्रणाली आहे जी रेडिओ लहरी पाठवून वस्तूंचा शोध घेते. हे वस्तूंचे अंतर, वेग आणि दिशा याची माहिती प्रदान करते, जरी त्या दृश्यमान नसतील तरी. त्याचे नाव "रेडिओ डिटेक्शन अँड रेंजिंग" (Radio Detection And Ranging) चे संक्षिप्त रूप आहे. 📡✈️

1. रडारचे तत्त्व (Principle of Radar) 🧠
रडारचे कार्य तत्त्व प्रतिध्वनीवर (echo) आधारित आहे.

प्रेषण (Transmission): 📻 रडार ट्रान्समीटर एक शक्तिशाली रेडिओ लहरीचा एक लहान स्पंद (pulse) उत्सर्जित करतो.

परावर्तन (Reflection): bouncing जेव्हा ही लहर कोणत्याही वस्तूला (जसे की विमान ✈️ किंवा जहाज 🚢) आदळते, तेव्हा ती रडारकडे परत परावर्तित होते.

ग्रहण (Reception): 👂 रडार रिसीव्हर या परावर्तित लहरीला (echo) ग्रहण करतो.

गणना (Calculation): 🧮 रडार संगणक लहरीला जाण्यासाठी आणि परत येण्यासाठी लागलेल्या वेळेची गणना करून वस्तूचे अंतर निर्धारित करतो.

2. रडारचे प्रकार (Types of Radar) 🗂�
रडारचे विविध प्रकार आहेत, ज्यांचे त्यांच्या वापर आणि कार्यप्रणालीनुसार वर्गीकरण केले जाते.

पल्स रडार (Pulse Radar): 🚀 हा सर्वात सामान्य प्रकार आहे जो रेडिओ लहरींचे लहान स्पंद पाठवतो आणि त्यांच्या परत येण्याची वाट पाहतो.

डॉप्लर रडार (Doppler Radar): 💨 हा हलणाऱ्या वस्तूंचा वेग शोधण्यासाठी डॉप्लर प्रभावाचा (Doppler effect) वापर करतो. याचा वापर हवामानशास्त्र ⛈️ आणि वाहतूक नियंत्रणात होतो.

सतत लहर रडार (Continuous Wave Radar): 🔗 हा सतत लहरींचे उत्सर्जन करतो आणि वस्तूचे अंतर आणि वेग शोधतो. याचा वापर वेग मोजणाऱ्या कॅमेऱ्यांमध्ये होतो.

3. रडारचे मुख्य भाग (Main Components of Radar) 🧩
एक सामान्य रडार प्रणालीमध्ये चार मुख्य घटक असतात.

ट्रान्समीटर (Transmitter): 📡 रेडिओ लहरी निर्माण आणि उत्सर्जित करतो.

अँटीना (Antenna): 🛰� लहरींना अवकाशात पाठवतो आणि परावर्तित लहरींना ग्रहण करतो.

रिसीव्हर (Receiver): 👂 परत येणाऱ्या कमकुवत लहरींना वाढवतो.

प्रोसेसर (Processor): 💻 प्राप्त झालेल्या संकेतांचे विश्लेषण करतो आणि स्क्रीनवर माहिती प्रदर्शित करतो.

4. रडारचा इतिहास (History of Radar) 📜
रडारचा विकास 20 व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या दशकात झाला, पण दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान त्याचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला गेला.

सुरुवातीचे प्रयोग: 🧪 हेन्रिक हर्ट्झ सारख्या वैज्ञानिकांनी रेडिओ लहरींच्या परावर्तनाचा अभ्यास केला.

दुसरे महायुद्ध: 💥 ब्रिटनने जर्मन हवाई हल्ल्यांचा शोध घेण्यासाठी रडारचा वापर केला, ज्यामुळे त्याला युद्धात महत्त्वपूर्ण फायदा झाला.

5. रडारचे उपयोग (Applications of Radar) 🌍🚀
रडारचा उपयोग अनेक क्षेत्रांमध्ये केला जातो, जो आपल्या दैनंदिन जीवनाचा एक अविभाज्य भाग बनला आहे.

सैन्य आणि संरक्षण: 🛡� विमाने, क्षेपणास्त्रे आणि जहाजे शोधण्यासाठी.

हवाई वाहतूक नियंत्रण: ✈️ विमानतळांवर विमानांचे निरीक्षण आणि मार्गदर्शन करण्यासाठी.

हवामानशास्त्र: ⛈️ वादळे, पाऊस आणि वाऱ्याचा वेग शोधण्यासाठी.

अवकाश संशोधन: 🪐 ग्रह आणि उपग्रहांच्या पृष्ठभागाचे नकाशे तयार करण्यासाठी.

समुद्री वाहतूक: 🚢 जहाजांना नेव्हिगेट करण्यास आणि आइसबर्ग सारख्या अडथळ्यांपासून वाचवण्यासाठी.

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-27.09.2025-शनिवार.
===========================================