विकिरण (Radiation)-1-

[Atul Kaviraje]

जागतिक ज्ञानकोश: विकिरण (Radiation)-

विकिरण (Radiation) ही अशी प्रक्रिया आहे ज्यात ऊर्जा तरंग (waves) किंवा कण (particles) यांच्या स्वरूपात उत्सर्जित किंवा प्रसारित होते. ही एक नैसर्गिक घटना आहे आणि आपल्या सभोवताली उपस्थित आहे, मग तो सूर्यप्रकाश असो किंवा आपल्या मोबाईल फोनमधून बाहेर पडणाऱ्या लहरी. ☀️⚡️

1. विकिरणाची व्याख्या (Definition of Radiation) 📖
विकिरण हे ऊर्जेचे असे रूप आहे जे एका स्रोतापासून अवकाशातून किंवा कोणत्याही माध्यमातून पसरते.

लहरी: 🌊 जसे की प्रकाश, रेडिओ लहरी आणि मायक्रोवेव्ह.

कण: ⚛️ जसे की अल्फा, बीटा आणि न्यूट्रॉन कण.

2. विकिरणाचे प्रकार (Types of Radiation) 🗂�
विकिरणाचे मुख्यत्वे दोन प्रकारांमध्ये वर्गीकरण केले जाते: गैर-आयनीकरण (Non-ionizing) आणि आयनीकरण (Ionizing) विकिरण.

गैर-आयनीकरण विकिरण (Non-ionizing Radiation): 🚫 या कमी ऊर्जा असलेल्या लहरी आहेत ज्या अणूमधून इलेक्ट्रॉनला वेगळे करण्यासाठी पुरेसे शक्तिशाली नसतात.

उदाहरणे: रेडिओ लहरी 📻, मायक्रोवेव्ह ♨️, इन्फ्रारेड 🌡�, दृश्य प्रकाश 💡 आणि अल्ट्राव्हायोलेट (ultraviolet) किरणे.

आयनीकरण विकिरण (Ionizing Radiation): ☢️ या उच्च ऊर्जा असलेल्या लहरी किंवा कण आहेत जे अणूमधून इलेक्ट्रॉनला बाहेर काढण्यासाठी पुरेसे शक्तिशाली असतात.

उदाहरणे: एक्स-रे (X-rays) 🦴, गामा किरणे (Gamma rays) आणि अल्फा (Alpha) आणि बीटा (Beta) कण.

3. नैसर्गिक विकिरण स्रोत (Natural Sources of Radiation) 🏞�
आपण दररोज नैसर्गिक विकिरणाच्या संपर्कात येतो.

कॉस्मिक किरणे: 🌌 अवकाशातून येणारी उच्च ऊर्जा असलेली किरणे.

माती आणि खडक: के मातीमध्ये युरेनियम आणि थोरियमसारखे किरणोत्सारी घटक असतात.

सूर्य: ☀️ सूर्यापासून निघणाऱ्या अल्ट्राव्हायोलेट आणि दृश्य किरणे.

4. मानवनिर्मित विकिरण स्रोत (Man-made Sources of Radiation) 🏭
मानवाने देखील अनेक विकिरण स्रोत तयार केले आहेत, ज्यांचा उपयोग विविध क्षेत्रांमध्ये होतो.

वैद्यकीय उपकरणे: 🏥 एक्स-रे मशीन, सीटी स्कॅन आणि रेडिएशन थेरपी.

वीज उत्पादन: ⚛️ अणुऊर्जा प्रकल्प.

घरगुती उपकरणे: 📱 मायक्रोवेव्ह ओव्हन, टीव्ही आणि मोबाईल फोन.

5. विकिरणाचे उपयोग (Uses of Radiation) 🔬
विकिरणाचा उपयोग अनेक सकारात्मक उद्देशांसाठी केला जातो.

वैद्यकीय: 💉 एक्स-रेचा उपयोग हाडांची तपासणी करण्यासाठी होतो, आणि कर्करोगाच्या उपचारात रेडिएशन थेरपीचा उपयोग होतो.

उद्योग: 🏭 गामा किरणांचा उपयोग औद्योगिक उत्पादनांच्या तपासणीसाठी होतो.

शेती: 🌱 पिकांच्या जाती सुधारण्यासाठी विकिरणाचा उपयोग होतो.

अन्न संरक्षण: 🍎 अन्नपदार्थ दीर्घकाळ ताजे ठेवण्यासाठी.

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-27.09.2025-शनिवार.
===========================================