रेडिओ (Radio)-1-

[Atul Kaviraje]

जागतिक ज्ञानकोश: रेडिओ (Radio)-

रेडिओ (Radio) ही एक अशी तंत्रज्ञान आहे ज्याद्वारे रेडिओ लहरींचा वापर करून माहिती आणि संवाद साधला जातो. हे कोणत्याही तारेच्या मदतीशिवाय ध्वनी किंवा डेटा एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी पोहोचवते. हे तंत्रज्ञान आपल्या जीवनाचा एक अविभाज्य भाग बनले आहे, मग ते मनोरंजन असो, बातम्या असो किंवा आपत्कालीन संवाद असो. 📻📡

1. रेडिओचे तत्त्व (Principle of Radio) 🧠
रेडिओचे तत्त्व विद्युत चुंबकीय लहरींवर (electromagnetic waves) आधारित आहे.

प्रसारण (Broadcasting): 📡 एक ट्रान्समीटर ध्वनीला विद्युत चुंबकीय लहरींमध्ये रूपांतरित करतो आणि त्यांना एका अँटेनाच्या माध्यमातून हवेत प्रसारित करतो.

ग्रहण (Receiving): 👂 एक रिसीव्हर (रेडिओ सेट) त्या लहरींना ग्रहण करतो आणि त्यांना पुन्हा ध्वनीमध्ये रूपांतरित करतो, जे आपण ऐकू शकतो.

आवृत्ती (Frequency): 🎶 प्रत्येक रेडिओ स्टेशन एका विशिष्ट आवृत्तीवर (frequency) प्रसारित होते, जसे की FM 98.3, FM 104.8, इत्यादी.

2. रेडिओचा इतिहास (History of Radio) 📜
रेडिओचा शोध 19 व्या शतकाच्या शेवटी आणि 20 व्या शतकाच्या सुरुवातीला लागला.

गुग्लिल्मो मार्कोनी: 👨�🔬 त्यांना अनेकदा रेडिओचे जनक मानले जाते. त्यांनी 1895 मध्ये वायरलेस टेलिग्राफीचे प्रात्यक्षिक केले.

व्यावसायिक प्रसारण: 📻 1920 च्या दशकात, जगभरात पहिल्या व्यावसायिक रेडिओ स्टेशननी प्रसारण सुरू केले.

3. रेडिओचे प्रकार (Types of Radio) 🗂�
रेडिओला प्रसारणाच्या पद्धतीनुसार वर्गीकृत केले जाते.

एएम (AM) रेडिओ: 🗣� अँप्लिट्यूड मॉड्यूलेशन (Amplitude Modulation) चा वापर करतो. तो लांब अंतरापर्यंत प्रसारित होऊ शकतो पण त्यात आवाज (noise) जास्त असतो.

एफएम (FM) रेडिओ: 🎶 फ्रीक्वेंसी मॉड्यूलेशन (Frequency Modulation) चा वापर करतो. यात उच्च दर्जाचा ध्वनी असतो आणि तो संगीतासाठी सर्वात लोकप्रिय आहे.

सॅटेलाइट रेडिओ: 🛰� उपग्रहांच्या माध्यमातून प्रसारण होते. हे लांब अंतरापर्यंत आणि कोणत्याही अडथळ्याशिवाय सिग्नल प्रदान करते.

4. रेडिओचे मुख्य भाग (Main Components of a Radio System) 🧩
एक पूर्ण रेडिओ प्रणालीमध्ये तीन मुख्य घटक असतात.

ट्रान्समीटर (Transmitter): 📡 हे ते उपकरण आहे जे ध्वनीला रेडिओ लहरींमध्ये रूपांतरित करते आणि त्यांना हवेत पाठवते.

माध्यम (Medium): 🌐 हवा किंवा अवकाश, ज्यातून लहरी प्रवास करतात.

रिसीव्हर (Receiver): 📻 हे ते उपकरण आहे जे प्रसारित लहरींना ग्रहण करते आणि त्यांना पुन्हा ध्वनीमध्ये रूपांतरित करते.

5. रेडिओचे उपयोग (Applications of Radio) 🌍
रेडिओचा उपयोग अनेक महत्त्वाच्या क्षेत्रांमध्ये होतो.

मनोरंजन: 🎶 संगीत, नाटक आणि विनोदी कार्यक्रमांसाठी.

बातम्या आणि माहिती: 🗞� दूरच्या भागांमध्येही बातम्या पोहोचवण्यासाठी.

आपत्कालीन संवाद: 🚨 नैसर्गिक आपत्त्यांदरम्यान लोकांपर्यंत महत्त्वपूर्ण माहिती पोहोचवण्यासाठी.

सैन्य: 🛡� सैन्यात संवादासाठी.

नेव्हिगेशन: 🧭 जीपीएस (GPS) आणि इतर नेव्हिगेशन प्रणालींमध्ये.

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-27.09.2025-शनिवार.
===========================================