👑 चाणक्य नीती: प्रथम अध्याय - तत्त्वज्ञानाचा व्यावहारिक दृष्टिकोन 👑।।१६।।-2-🧪

[Atul Kaviraje]

चाणक्य नीति प्रथम अध्याय -

विषादप्यमृतं ग्राह्यममेध्यादपि काञ्चनम् ।
नीचादप्युत्तमा विद्यास्त्रीरत्नं दुष्कुलादमि ।।१६।।

२. ओळ: नीचादप्युत्तमा विद्यास्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि ।।
अर्थ: नीच (सामाजिक किंवा बुद्धीने कमी मानल्या गेलेल्या) व्यक्तीकडूनही उत्तम विद्या (ज्ञान) ग्रहण करावे. तसेच, वाईट कुळात (दुष्कुलात) जन्मलेली असली तरी गुणवान स्त्री (स्त्रीरत्न) पत्नी म्हणून स्वीकारावी.

विवेचन (Elaboration):

नीचादप्युत्तमा विद्या (Lowly Person & Best Knowledge): 'नीच' शब्दाचा अर्थ येथे सामाजिक किंवा वंशपरंपरेने कमी मानला गेलेला व्यक्ती असा आहे. ज्ञानाची (उत्तम विद्या) किंमत अपरिमित आहे. त्यामुळे, ज्ञान कोणी देत आहे हे पाहू नये, तर ते ज्ञान किती श्रेष्ठ आहे, हे पाहावे.

उदाहरणासह स्पष्टीकरण: आजच्या काळात, एखादा तरुण संगणक अभियंता एखाद्या ज्येष्ठ, परंतु तंत्रज्ञान न समजणाऱ्या व्यवस्थापकाला नवीन तंत्रज्ञान शिकवत असेल, तर व्यवस्थापकाने विनम्रपणे ते ज्ञान घ्यावे. ज्ञानाच्या प्राप्तीसाठी अहंकार सोडावा लागतो आणि स्रोताची पर्वा करू नये लागते. (द्रोणाचार्यांनी एकलव्याकडून धनुर्विद्येचे अप्रत्यक्ष ज्ञान नाकारल्यामुळे त्यांना पश्चात्ताप झाला होता, तर चाणक्य येथे स्वीकाराचा आग्रह धरतात.)

स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि (Bad Lineage & Virtuous Woman): 'स्त्रीरत्न' म्हणजे उत्तम गुणांनी युक्त, सुंदर आणि सुसंस्कृत स्त्री. जर तिचे कुळ (दुष्कुल) म्हणजेच कुटुंब किंवा वंश (तत्कालीन दृष्टीने) वाईट असेल, तरी तिच्या अंगभूत गुणांमुळे तिला पत्नी म्हणून स्वीकारावे.

उदाहरणासह स्पष्टीकरण: चाणक्यांचा हा विचार तत्कालीन समाजाच्या रूढींच्या विरुद्ध जाऊन 'व्यक्तिगत गुणांना' सर्वोच्च महत्त्व देतो. एखाद्या स्त्रीचे कुटुंब कसेही असले, तरी तिच्यामध्ये असलेले उत्तम गुण (संस्कार, निष्ठा, बुद्धिमत्ता) हे वैवाहिक जीवनासाठी अधिक महत्त्वाचे आहेत. हा दृष्टिकोन वंशपरंपरागत पूर्वग्रहांना दूर सारून व्यक्ती म्हणून पाहण्यास शिकवतो.

🔚 समारोप आणि निष्कर्ष (Conclusion & Inference)
चाणक्य नीतीचा हा श्लोक जीवनातील विवेकपूर्ण निवड (Pragmatic Choice) या तत्त्वाचा आधार आहे. यातून शिकायला मिळते की, कोणत्याही मौल्यवान गोष्टीचा स्वीकार करताना वस्तूचे स्वरूप महत्त्वाचे आहे, तिची उत्पत्ती नाही.

आरोग्य/जीवन: विषाच्या बाजूला असले तरी अमृत स्वीकारा. (हितकारक गोष्टीचा स्वीकार.)

धन/ऐश्वर्य: अशुद्ध ठिकाणाहून आले तरी सोने स्वीकारा. (मूलभूत मूल्याची कदर.)

ज्ञान/बुद्धी: नीच व्यक्तीकडून आले तरी उत्तम ज्ञान स्वीकारा. (अहंकार सोडून जिज्ञासा.)

संबंध/कुटुंब: वाईट कुळातून आली तरी गुणवान स्त्री स्वीकारा. (व्यक्तिगत गुणांना सर्वोच्च महत्त्व.)

निष्कर्ष: एका दूरदृष्टीच्या व्यक्तीने नेहमीच गुणांचा आदर करावा आणि स्रोतावर आधारित पूर्वग्रह ठेवू नये. हीच चाणक्यांची व्यवहारज्ञान आणि प्रगल्भता आहे.

🧪🍯💰🧠👑💡🎓🌍

(अर्थ: विष/धोका, अमृत/लाभ, सोने/मूल्य, ज्ञान/बुद्धी, स्त्रीरत्न/गुण, चाणक्य/नीती, जगातील ज्ञान)

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-14.11.2025-शुक्रवार. 
===========================================