तीसरा अध्यायः कर्मयोग-श्रीमद्भगवदगीता-1-😃✨🚩🙏🏽🌍🕊️

[Atul Kaviraje]

तीसरा अध्यायः कर्मयोग-श्रीमद्भगवदगीता-

यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः।
तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर।।9।।

यज्ञ के निमित्त किये जाने कर्मों के अतिरिक्त दूसरे कर्मों में लगा हुआ ही यह मनुष्य समुदाय कर्मों से बँधता है | इसलिए हे अर्जुन ! तू आसक्ति से रहित होकर उस यज्ञ के निमित्त ही भलीभाँति कर्तव्य कर्म कर |(9)

🙏🏽 तिसरा अध्याय: कर्मयोग - श्रीमद्भगवद्गीता 🙏🏽

श्लोक:
यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः। तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर।।९।।

१. श्लोकाचा अर्थ (Pratyek Shlokacha Arth):

यज्ञार्थात् कर्मणः अन्यत्र (यज्ञासाठी केलेल्या कर्माशिवाय)

अयम् लोकः (हा मनुष्यलोक)

कर्मबन्धनः (कर्मबंधनात अडकतो)

तदर्थम् कर्म (त्या यज्ञासाठीच कर्म)

कौन्तेय (हे कुंतीपुत्र अर्जुना!)

मुक्तसङ्गः (आसक्तिरहित होऊन)

समाचर (चांगल्या प्रकारे कर)

मराठी अर्थ: यज्ञासाठी (देवांच्या/समग्र समाजाच्या कल्याणासाठी) जे कर्म केले जाते, त्या कर्माशिवाय इतर कर्मे या मनुष्यलोकाला बंधनकारक ठरतात. म्हणून, हे कुंतीपुत्र अर्जुना, तू आसक्तिरहित (फळाची इच्छा न ठेवता) होऊन केवळ त्या (यज्ञरूपी) कर्मांचे आचरण कर.

२. सखोल भावार्थ (Sakhol Bhavarth): Deep meaning/essence

हा श्लोक कर्मयोगाचा गाभा (Core) आणि कर्मबंधनातून मुक्ती मिळवण्याचा सोपा उपाय (Simple solution) स्पष्ट करतो.

भगवंतांनी या श्लोकात 'यज्ञ' या शब्दाचा अर्थ अत्यंत व्यापक (broader) ठेवला आहे. 'यज्ञ' म्हणजे केवळ अग्नीत आहुती देणे नव्हे, तर समग्र सृष्टीचे आणि समाजाचे कल्याण (Welfare of society and creation) साधणारे कोणतेही कर्म!

बंधन आणि मुक्ती: सामान्य मनुष्य फळाच्या अपेक्षेने कर्म करतो. 'मला हे मिळेल' किंवा 'मला हे हवे आहे' या विचाराने केलेले कर्म माणसाला त्या कर्माच्या फळाशी बांधते. हेच 'कर्मबंधन' आहे. याउलट, जे कर्म 'यज्ञार्थात्' म्हणजे निःस्वार्थ भावनेने, कर्तव्य म्हणून, आणि इतरांच्या भल्यासाठी केले जाते, ते कर्म बंधनातून मुक्ती देते.

कर्तव्यपरायणता (Dutifulness): श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, तू तुझे क्षत्रियाचे कर्तव्य (युद्ध) केवळ फळासाठी किंवा राज्याच्या लालसेपोटी करू नकोस, तर ते संपूर्ण जगाच्या कल्याणासाठी (धर्मसंस्थेसाठी) आवश्यक आहे, या भावनेने कर.

कर्म करण्याची पद्धत: 'मुक्तसङ्गः समाचर' हा या श्लोकाचा महत्त्वाचा भाग आहे. म्हणजे, कर्म पूर्ण उत्साहाने आणि निष्ठेने कर, पण त्या कर्माच्या फळामध्ये 'संग' (आसक्ती) ठेवू नको. तू फक्त चांगले कर्म कर, फळ भगवंतावर सोडून दे.

३. संपूर्ण विस्तृत आणि प्रदीर्घ विवेचन (Sampurna Vistrut ani Pradirgh Vivechan):

अ. आरंभ (Arambh - Introduction):
अर्जुन तिसऱ्या अध्यायाच्या सुरुवातीला संभ्रमात (confused) होता की ज्ञानाचा मार्ग श्रेष्ठ की कर्माचा? यावर भगवान श्रीकृष्ण कर्माचे महत्त्व समजावताना सांगतात की, प्रकृतीचे गुण प्रत्येक व्यक्तीला कर्म करण्यास भाग पाडतात. मनुष्याला कर्म करणे अटळ (inevitable) आहे. म्हणून, कर्म सोडण्याऐवजी, ते योग्य पद्धतीने कसे करावे हे या नवव्या श्लोकात स्पष्ट केले आहे. हा श्लोक कर्मयोगाची खरी व्याख्या (True definition of Karma Yoga) आहे.

आ. विवेचन (Elaboration):
१. 'यज्ञ' शब्दाचा विस्तार: 'यज्ञ' म्हणजे काय? याचा अर्थ आताच्या काळात बदलला आहे.

प्राचीन अर्थ: देवतांना संतुष्ट करण्यासाठी केलेला विधी.

आधुनिक आणि व्यापक अर्थ:

समाज यज्ञ: समाजाच्या भल्यासाठी केलेले काम. उदा. प्रामाणिकपणे कर भरणे, रस्त्यावर कचरा न टाकणे, गरिबांना मदत करणे.

राष्ट्र यज्ञ: राष्ट्रासाठी आपले कर्तव्य पार पाडणे. उदा. सैनिक सीमेवर लढतो, डॉक्टर रुग्णांची सेवा करतो, शिक्षक विद्यार्थ्यांना ज्ञान देतो. हे सर्व 'यज्ञ'च आहेत.

देह यज्ञ: स्वतःचे आरोग्य जपण्यासाठी केलेले कर्म. उदा. योगाभ्यास, नियमित व्यायाम.

ज्ञान यज्ञ: ज्ञान ग्रहण करणे आणि इतरांना देणे.

😃✨🚩🙏🏽🌍🕊�

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-15.11.2025-शनिवार.
===========================================