चाणक्य नीति प्रथम अध्याय - ।।१७।।-2-🧠👑♀️💪🏽🥗羞🦁🔥

[Atul Kaviraje]

चाणक्य नीति प्रथम अध्याय -

स्त्रीणां द्विगुण आहारों लज्जा चापि चतुर्गणा।
साहसं षड्गुणं चैव कामश्चाष्टगुणः स्मृत ।।१७।।

अ. आरंभ (Arambh - Introduction):
आचार्य चाणक्य यांनी त्यांच्या नीतीशास्त्रामध्ये मानवी स्वभावाचे आणि सामाजिक व्यवहारांचे अत्यंत बारकाईने निरीक्षण केले आहे. १७ वा श्लोक स्त्रियांच्या आंतरिक शक्ती आणि गुणांचे विश्लेषण करतो. या श्लोकाचा उद्देश स्त्रियांची निंदा करणे नसून, त्यांच्यातील नैसर्गिक वैशिष्ट्ये स्पष्ट करणे आहे, जेणेकरून पुरुष व समाज त्यांच्या शक्तीचा आदर करतील.

आ. विवेचन (Elaboration):
१. द्विगुण आहार (शारीरिक गरज):

सखोलता: एका सामान्य माणसापेक्षा स्त्रीला गर्भावस्थेत, स्तनपानाच्या वेळी आणि मासिक पाळीच्या काळात अधिक पोषक तत्वांची गरज असते. चाणक्यांनी हजारो वर्षांपूर्वीच ही जैविक गरज (Biological need) ओळखली होती.

उदाहरण: शेतीत काम करणारी स्त्री असो वा घरात काम करणारी, तिला शारीरिक ऊर्जा अधिक लागते. त्यामुळे तिची भूक अधिक असणे नैसर्गिक आहे. जर स्त्रीला योग्य आहार मिळाला नाही, तर पुढील पिढी कमकुवत होऊ शकते, हे चाणक्यांना मान्य होते.

२. चतुर्गणा लज्जा (सामाजिक संतुलन):

सखोलता: लज्जा हे स्त्रियांचे आभूषण मानले जाते. ही लज्जा तिला अनावश्यक आक्रमकतेपासून (Unnecessary aggression) आणि सामाजिक मर्यादांचे उल्लंघन करण्यापासून थांबवते. समाजात व्यवस्था (Order) टिकवून ठेवण्यासाठी स्त्रियांच्या लज्जेचे मोठे योगदान असते. लज्जा म्हणजे दुर्बळता नव्हे, तर आत्म-नियंत्रण (Self-control) आहे.

उदाहरण: चारचौघांत बोलताना स्त्री अधिक संकोच बाळगते, ज्यामुळे तिचे बोलणे विचारपूर्वक आणि मोजके असते. ही मर्यादा समाजाला स्थैर्य (Stability) प्रदान करते.

३. षड्गुणं साहस (धैर्य आणि संरक्षण):

सखोलता: पुरुषांचे साहस हे लढाईच्या मैदानात किंवा बाह्य संघर्षात दिसून येते, तर स्त्रीचे साहस हे घरातील संकटांशी लढताना आणि मुलांना वाढवताना दिसून येते. हे साहस शांत, सहनशील आणि दृढ असते. संकटाच्या वेळी आपले कुटुंब वाचवण्यासाठी ती कोणत्याही थराला जाऊ शकते.

उदाहरण: जेव्हा कुटुंबावर आर्थिक संकट येते किंवा मुलावर आजारपण येते, तेव्हा स्त्री अविचल राहून सर्वांना आधार देते. हे साहस सहापट असल्याचे चाणक्य मानतात.

४. अष्टगुण काम (तीव्र इच्छाशक्ती):

सखोलता: काम म्हणजे केवळ वासना नव्हे, तर कोणत्याही गोष्टीची तीव्र इच्छा किंवा आसक्ती. स्त्रिया जेव्हा एखादे ध्येय निश्चित करतात, तेव्हा ते पूर्ण करण्यासाठी त्यांची इच्छाशक्ती पुरुषांपेक्षा अधिक प्रबळ असते. तसेच, संतती वाढवण्याची आणि कुटुंबाला एकत्र ठेवण्याची त्यांची इच्छा खूप तीव्र असते. याच तीव्र इच्छेमुळे कुटुंबाची सातत्यता (Continuity) टिकून राहते.

उदाहरण: जर एखाद्या स्त्रीने ठरवले की, आपल्या मुलाला उच्च शिक्षण द्यायचे, तर त्या ध्येयासाठी ती प्रचंड कष्ट घेते. ही तिची अष्टगुणी कामेच्छा आहे, जी तिच्या कार्याला प्रेरणा देते.

इ. समारोप आणि निष्कर्ष (Samarop ani Nishkarsha - Conclusion and Summary/Inference):
चाणक्यांचा हा श्लोक स्त्री-पुरुषांना समान न मानता, त्यांच्यातील नैसर्गिक भेदांना (Natural Differences) महत्त्व देतो. स्त्रीमध्ये असलेल्या या गुणांमुळेच ती केवळ कुटुंबाचाच नव्हे, तर संपूर्ण समाजाचा आधारस्तंभ (Pillar) बनते. या श्लोकातून स्त्रियांचे दुर्बळ नव्हे, तर सामर्थ्यशाली (Powerful) रूप समोर येते.

निष्कर्ष:

स्त्रियांच्या गरजा आणि त्यांचे भावनिक व मानसिक सामर्थ्य पुरुषांपेक्षा अधिक तीव्र असते.

या नैसर्गिक भेदांचा आदर करणे, हे सुदृढ समाजव्यवस्थेसाठी आवश्यक आहे.

चाणक्यांनी स्त्रियांच्या सामर्थ्याला योग्य स्थान दिले आहे, ज्यामुळे त्या कुटुंबाचे रक्षण आणि पालनपोषण प्रभावीपणे करू शकतात.

🧠👑♀️💪🏽🥗羞🦁🔥

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-15.11.2025-शनिवार.
===========================================