ओवी क्र. १५ (ज्ञानेश्वरीतील ओवी - अध्याय १ ला)-॥ अर्जुनविषादयोगः ॥-

[Atul Kaviraje]

॥ ज्ञानेश्वरी भावार्थदीपिका ॥
॥ अथ प्रथमोऽध्यायः – अध्याय पहिला ॥

॥ अर्जुनविषादयोगः ॥

कीं लवणेंचि जळ विरे ? । संसर्गें काळकूट मरे ? ।सांग पां महाफणी दर्दुरें । गिळिजे कायी ? ॥ १५ ॥
किंवा मिठाने पाणी विरघळेल काय ? दुसर्‍याच्या संसार्गाने काळकूट मरेल काय ? सांग बरे. किंवा बेडूक महासर्पाला गिळेल काय ? ॥२-१५॥

॥ ज्ञानेश्वरी भावार्थदीपिका ॥
अध्याय पहिला – अर्जुनविषादयोगः (पहिला श्लोक)

ओवी क्र. १५ (ज्ञानेश्वरीतील ओवी - अध्याय १ ला)
कीं लवणेंचि जळ विरे ? । संसर्गें काळकूट मरे ? । सांग पां महाफणी दर्दुरें । गिळिजे कायी ? ॥ १५ ॥

मराठी अर्थ: किंवा मिठाने पाणी विरघळेल काय? (म्हणजे मीठ मिठाला विरघळवणार काय?) दुसऱ्याच्या संसार्गाने काळकूट (तीव्र विष) मरेल काय? सांग बरे. किंवा बेडूक महासर्पाला गिळेल काय?

📜 सखोल भावार्थ आणि विस्तृत विवेचन

१. आरंभ (Introduction): 'स्व-भाव' आणि 'विरोधी तत्त्व'
ज्ञानेश्वरीतील ही ओवी भगवतगीतेच्या पहिल्या अध्यायाच्या 'अर्जुनविषादयोग' संदर्भात नसून, दुसऱ्या अध्यायाच्या (सांख्ययोग) संदर्भात आहे, जिथे भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला युद्धापासून परावृत्त करणाऱ्या मोहाचे खंडन करत आहेत. या विशिष्ट ओवीमध्ये, श्री ज्ञानेश्वर महाराज हे मूलभूत स्वभावातील विरोधाभास आणि नैसर्गिक क्रम (Natural Order) बदलणे अशक्य आहे, हे अत्यंत प्रभावी उदाहरणांनी स्पष्ट करतात.

या ओवीचा सखोल भावार्थ हा आहे की, ज्याचे मूळ स्वरूप जे आहे, ते त्याच्या विरोधी तत्त्वाला कधीही नष्ट करू शकत नाही, उलट तो स्वतःच नष्ट होतो. किंवा, बलवान (शक्तिशाली) तत्त्वाला दुर्बळ तत्त्व कधीही जिंकू शकत नाही.

२. प्रत्येक ओळीचे मराठी विस्तृत विवेचन (Detailed Analysis)

ओळ १: कीं लवणेंचि जळ विरे ? ।
अर्थ: मीठ स्वतःच पाण्याला विरघळवू शकेल काय? (मीठामुळे पाणी नष्ट होईल काय?)

विवेचन:

स्वभाव: मिठाचा (लवण) स्वभाव पाण्यात विरघळणे हा आहे, त्याला विरघळवणे हा नाही. मीठ पाण्यात विरघळल्यावर स्वतःचे अस्तित्व गमावते, पण पाणी नष्ट करत नाही.

भावार्थ: या उदाहरणातून ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, ज्याच्यात दुर्बळता आहे, तो शक्तिशाली तत्त्वाला (पाणी) कसे नष्ट करेल? तसेच, मोह आणि अज्ञान (ज्याचे स्वरूप दुर्बळ आहे) हे ज्ञान आणि कर्तव्याला (जे बलवान आहेत) कसे नष्ट करू शकतील? जेव्हा अर्जुन स्वतःचे क्षत्रियत्व सोडून मोहाच्या अधीन होत आहे, तेव्हा श्रीकृष्ण त्याला आठवण करून देतात की, धर्म, शौर्य आणि कर्तव्य हे तुझे मूळ स्वरूप आहे. ते तुझी दुर्बळता (मोह) कशी नष्ट करेल? उलट, तुझी मूळ कर्तव्यनिष्ठाच तुझ्या तात्कालिक मोहाला विरघळवेल.

ओळ २: संसर्गें काळकूट मरे ? ।
अर्थ: दुसऱ्याच्या (अन्य) संसर्गाने (संसर्गात आल्याने) काळकूट (अतिशय तीव्र विष) मरेल काय?

विवेचन:

स्वभाव: काळकूट (Halahala) हे जगातील सर्वात तीव्र विष आहे. संसर्ग किंवा दुसऱ्या तत्त्वाचा संपर्क हा विषारी वस्तूचा नाश करू शकत नाही. किंबहुना, संसर्ग झाल्यास ते विष त्या दुसऱ्या तत्त्वालाच नष्ट करेल.

भावार्थ: हा प्रश्न अर्जुनाच्या या युक्तिवादाचे खंडन करतो की, 'मी युद्ध थांबवले, तर या पापाचा (विषाचा) नाश होईल.' श्रीकृष्ण सांगतात की, पापाचा किंवा अन्यायाचा स्वभाव इतका तीव्र आहे की, फक्त त्याला टाळल्याने तो नष्ट होणार नाही. पाप हे धर्माच्या विरोधात आहे. जर तुम्ही 'धर्म' नावाच्या औषधाचा वापर केला नाही, तर तो 'पाप' नावाचा विषारी पदार्थ तुमच्या मनाला नष्ट करेल. दुसऱ्याच्या संपर्कात आल्याने मूळ विषारी तत्त्व कधीच नष्ट होत नाही.

ओळ ३: सांग पां महाफणी दर्दुरें । गिळिजे कायी ? ॥
अर्थ: सांग पाहू! महाफणी (मोठा, शक्तिशाली साप) याला दर्दुर (बेडूक) गिळेल काय? (बेडूक सापाला गिळू शकेल काय?)

विवेचन:

नैसर्गिक क्रम: साप (फणी) आणि बेडूक (दर्दूर) यांच्यातील संबंध हा निसर्गानेच भक्ष्य-भक्षक (खाणारा-खाल्ला जाणारा) असा निश्चित केला आहे. साप हा नेहमीच बलवान असतो आणि तो बेडकाला गिळतो.

भावार्थ: हे उदाहरण नैसर्गिक क्रमानुसार बलवान आणि दुर्बळ यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते. अर्जुन, तू क्षत्रिय आहेस (बलवान), आणि युद्धातून पळून जाणे (विषाद) ही दुर्बळता आहे. बलवान तत्त्वाने दुर्बळतेचे पालन करणे अशक्य आहे. तसेच, धर्माचे पालन करणारा व्यक्ती दुर्बळ मोहाला कधीही स्वीकारू शकत नाही. दुर्बळता कधीही बलवान तत्त्वाला जिंकू शकत नाही. याठिकाणी अर्जुन स्वतःच दुर्बळ बेडूक (मोह) बनून बलवान सर्पाला (कर्तव्य) गिळण्याचा प्रयत्न करत आहे, जे सर्वथा असंभव आहे.

३. समारोप आणि निष्कर्ष (Conclusion and Inference) 💡
या ओवीतून ज्ञानेश्वर महाराजांना अर्जुनाला हे पटवून द्यायचे आहे की, युद्धाच्या मैदानावर उभे राहून मोहाने (दुर्बळ तत्त्व) कर्तव्यधर्माला (बलवान तत्त्व) नष्ट करणे किंवा जिंकणे अशक्य आहे.

निष्कर्ष (Summary/Inference):

स्वधर्म महत्त्वाचा: आपल्या मूळ स्वभावाविरुद्ध वागणे व्यर्थ आहे (मिठाने पाण्याला विरघळवण्यासारखे).

विरोधी तत्त्वाची शक्ती: अन्यायी, पापी किंवा दुर्बळ गोष्टींना फक्त टाळल्याने त्या नष्ट होत नाहीत. त्यांना धर्म-शक्तीनेच मारावे लागते (काळकूट संसर्गाने मरत नाही).

नैसर्गिक नियम: बलवान तत्त्वाने दुर्बळतेचे नियमन करणे अपेक्षित आहे, त्याचे दुर्बळतेने पराभव करणे नाही (बेडकाने सापाला गिळणे अशक्य).

म्हणून, हे अर्जुना! तुझा स्वधर्म युद्ध करणे आहे, म्हणून मोह सोडून तू आपले कर्तव्य कर.

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-10.12.2025-बुधवार.
===========================================