ज्ञानेश्वरी – अध्याय दुसरा (सांख्ययोग) – ओवी १६-॥ अर्जुनविषादयोगः ॥

[Atul Kaviraje]

॥ ज्ञानेश्वरी भावार्थदीपिका ॥
॥ अथ प्रथमोऽध्यायः – अध्याय पहिला ॥

॥ अर्जुनविषादयोगः ॥

सिंहासी झोंबे कोल्हा । ऐसा अपाडु आथि कें जाहला ? ।परी तो त्वां साच केला । आजि एथ ॥ १६ ॥
कोल्हा सिंहाबरोबर झोंबी करेल काय ? असे अघटित कधी घडले आहे का ? पण तो अघटित प्रकार आज तू येथे खरा करून दाखवलास. ॥२-१६॥

ज्ञानेश्वरी – अध्याय दुसरा (सांख्ययोग) – ओवी १६

कविता / ओवी
सिंहासी झोंबे कोल्हा।
ऐसा अपाडु आथि कें जाहला?।
परी तो त्वां साच केला।
आजि एथ ॥ १६ ॥

ओवीचा कर्ता: संजय
बोलणे कोणास: धृतराष्ट्रास
संदर्भ: द्रोणाचार्यांनी अर्जुनाचे शौर्य पाहून केलेले कौतुक

प्रदीर्घ व सखोल भावार्थ (Deep Meaning and Extensive Elaboration)

१. आरंभ (Introduction):
या ओवीमध्ये, संजय महाराज धृतराष्ट्र राजाला,
द्रोणाचार्यांनी अर्जुनाच्या पराक्रमाचे वर्णन करताना वापरलेले उद्गार सांगत आहेत.
द्रोणाचार्य हे अर्जुनाचे गुरु आणि महान धनुर्धर होते.
अर्जुनाने जेव्हा भीष्माचार्यांवर बाण सोडला (किंवा येथे द्रोणाचार्यांवर प्रहार केला), तेव्हा त्यांच्या शौर्याची तुलना द्रोणाचार्यांनी एका अघटित घटनेशी केली आहे.

२. प्रत्येक ओळीचा अर्थ आणि विस्तृत विवेचन (Meaning and Elaboration of Each Line)

ओळी: सिंहासी झोंबे कोल्हा ।
शब्दार्थ: सिंह (शूर, बलवान) आणि कोल्हा (दुबळा, धूर्त) आपसात लढतील.
विस्तृत विवेचन: या ओळीतून द्रोणाचार्य, अर्जुनाला कोल्ह्याची आणि स्वतःला (किंवा भीष्माचार्य/कौरवांच्या बाजूच्या महान योद्ध्यांना) सिंहाची उपमा देत आहेत.
सामान्यतः, कोल्हा सिंहावर झडप घालण्याचे किंवा त्याच्याशी लढण्याचे धाडस कधीही करत नाही.

ओळी: ऐसा अपाडु आथि कें जाहला? ।
शब्दार्थ: अशक्य गोष्ट (Impossible occurrence) किंवा मर्यादांचे उल्लंघन.
विस्तृत विवेचन: संजय धृतराष्ट्राला सांगतात की, द्रोणाचार्यांना अर्जुनाचा हा पराक्रम पाहून इतका विस्मय वाटला की, ते म्हणाले, "हा असा प्रकार कधी जगात घडला आहे का?"
अर्जुनाचा पराक्रम त्यांच्या अपेक्षेपेक्षा कितीतरी जास्त होता.

ओळी: परी तो त्वां साच केला ।
शब्दार्थ: परंतु, अर्जुना, तू मात्र ते खरे करून दाखवले.
विस्तृत विवेचन: अर्जुनाच्या असामान्य पराक्रमाचे आणि अखंडित शौर्याचे दर्शन होते.
'साच केला' म्हणजे सत्य करून दाखवणे.

ओळी: आजि एथ ॥ १६ ॥
शब्दार्थ: आज या युद्धभूमीवर (येथे).
विस्तृत विवेचन: ही घटना प्रत्यक्षपणे या रणभूमीवर घडताना दिसत आहे.
संजय धृतराष्ट्राला अर्जुनाच्या शौर्याची तीव्रता आणि वास्तवता सांगतात.

३. सखोल भावार्थ आणि तत्त्वज्ञान (Deep Essence and Philosophy)

अशक्याचे आव्हान (The Challenge of the Impossible):
ही ओवी माणसाच्या मनोबलाचे महत्त्व अधोरेखित करते.
बाह्य परिस्थिती कितीही विपरीत असली तरी, आंतरिक शक्ती आणि गुरूंची कृपा असेल तर अशक्य वाटणारी गोष्टही शक्य होऊ शकते.

गुरु-शिष्य संबंधाचे महत्त्व:
द्रोणाचार्यांनी अर्जुनाला कोल्हा म्हटले असले तरी, यात तिरस्कार नाही, तर अचूक कौतुक आहे.
शिष्याने गुरुलाही आश्चर्यचकित करावे, एवढे पराक्रमी व्हावे, हे सूचित केले आहे.

कर्मयोग (Action in Adversity):
अर्जुनाच्या 'अर्जुनविषाद योगातून' बाहेर पडून 'सांख्ययोग' स्वीकारण्याची तयारी दिसते.
विषाद आणि संभ्रम असतानाही, त्याने आपले कर्तव्य स्वीकारले आणि अशक्यप्राय वाटणारे कार्य पूर्ण केले.

४. समारोप आणि निष्कर्ष (Conclusion and Inference):
संजय महाराजांनी धृतराष्ट्राला ही ओवी सांगून, अर्जुनाच्या असामान्य पराक्रमाची जाणीव करून दिली.
अर्जुन केवळ सामान्य योद्धा नाही, तर अशक्य गोष्टींना शक्य करण्याची क्षमता असणारा वीर आहे.
कौरवांच्या बाजूला भय आणि चिंतेचे वातावरण निर्माण झाले.
आत्मविश्वास आणि ईश्वराप्रती भक्ती असेल तर, जगातील मोठी संकटे (सिंह) देखील तुमच्यापुढे (कोल्ह्यासारखे) झुकू शकतात.

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-11.12.2025-गुरुवार.
===========================================