🕉️ ज्ञानेश्वरी भावार्थदीपिका: अध्याय दुसरा - श्लोक १७ (ओवी) 🏹

[Atul Kaviraje]

॥ ज्ञानेश्वरी भावार्थदीपिका ॥
॥ अथ प्रथमोऽध्यायः – अध्याय पहिला ॥

॥ अर्जुनविषादयोगः ॥

म्हणौनि अझुनी अर्जुना । झणें चित्त देसी या हीना ।वेगीं धीर करूनियां मना । सावधु होई ॥ १७ ॥
म्हणून अर्जुना अजून तरी या अनुचित गोष्टीकडे तू लक्ष देऊ नकोस. तू लवकर आपल्या मनाला खंबीर करून सावध हो. ॥२-१७॥

मूळ ज्ञानेश्वरीतील ही ओवी साधारणपणे दुसऱ्या अध्यायातील १७ व्या श्लोकावर आधारित आहे, जिथे भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मतत्त्वाची शिकवण देऊन कर्म करण्यास उद्युक्त करतात.

🕉� ज्ञानेश्वरी भावार्थदीपिका: अध्याय दुसरा - श्लोक १७ (ओवी) 🏹

॥ अर्जुनविषादयोगः (पहिला अध्याय) / सांख्ययोग (दुसरा अध्याय) ॥
ओवी: म्हणौनि अझुनी अर्जुना । झणें चित्त देसी या हीना ।वेगीं धीर करूनियां मना । सावधु होई ॥ १७ ॥

भावार्थ: म्हणून अर्जुना, अजून तरी या अनुचित (हीन, तुच्छ) गोष्टीकडे तू लक्ष देऊ नकोस. तू लवकर आपल्या मनाला खंबीर (धीर) करून सावध हो आणि कर्तव्यासाठी सज्ज हो.

📜 सखोल भावार्थ आणि विस्तृत विवेचन (Sakhol Bhavarth ani Pradirgh Vivechan)

आरंभ (Introduction)
संत ज्ञानेश्वरांनी रचलेल्या 'भावार्थदीपिका' अर्थात ज्ञानेश्वरीतील हा भाग अत्यंत महत्त्वाचा आहे. कुरुक्षेत्राच्या युद्धभूमीवर अर्जुन जेव्हा आपल्या स्वजनांना समोर पाहून मोहग्रस्त (विषादग्रस्त) होतो आणि शस्त्र खाली ठेवतो, तेव्हा भगवान श्रीकृष्ण त्याला उपदेश करण्यास सुरुवात करतात. या विशिष्ट ओवीमध्ये श्रीकृष्ण अर्जुनाच्या मनात उत्पन्न झालेल्या मोहजनित शोकाचे (Attachment-born grief) खंडन करत आहेत आणि त्याला त्वरित कर्तव्यनिष्ठेची (Duty-consciousness) आठवण करून देत आहेत. ही ओवी केवळ अर्जुनासाठी नव्हे, तर प्रत्येक मानवासाठी सांसारिक मोहातून बाहेर पडण्याचा उपदेश आहे.

प्रत्येक ओळीचा अर्थ आणि विवेचन (Pratyek Oliche Arth ani Vivechan)

१. "म्हणौनि अझुनी अर्जुना ।"
अर्थ: म्हणून अर्जुना, आतापर्यंत जे झाले ते झाले, पण अजूनही (अझुनी) वेळ गेलेली नाही.

विवेचन: श्रीकृष्णाच्या उपदेशाचा हा निष्कर्ष आहे. त्यांनी यापूर्वी अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व, शरीराचे नश्वरत्व आणि कर्मयोगाचे महत्त्व समजावले आहे (उदा. नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि - आत्म्याला शस्त्रे तोडू शकत नाहीत). या उपदेशानंतरही अर्जुन जर शोकात बुडून गेला असेल, तर तो महामूर्ख ठरेल. त्यामुळे श्रीकृष्ण त्याला 'अझुनी' (आताही) असे संबोधून, क्षणाचा विलंब न लावता सावध होण्याची ताकीद देत आहेत. मोहात बुडून राहणे हे कोणत्याही स्थितीत योग्य नाही.

२. "झणें चित्त देसी या हीना ।"
अर्थ: तू (झणें) या हीन (तुच्छ, अनुचित, मोहाने दूषित) विचारांवर आपले मन (चित्त) देऊ नकोस.

विवेचन: येथे 'हीन' (तुच्छ/अनुचित) हा शब्द अर्जुनाच्या मोहाला आणि त्यातून उत्पन्न झालेल्या शोकाला उद्देशून वापरला आहे. अर्जुनाचा शोक हा अज्ञानजन्य आहे. तो ज्या देहासाठी आणि ज्या नात्यांसाठी शोक करत आहे, ते सर्व नश्वर आहेत आणि त्यांचे स्वरूप आत्म्यापेक्षा हीन आहे. स्वधर्मापासून विमुख होऊन भीक मागून जगण्याचा विचार करणे, हे क्षत्रियाच्या दृष्टीने अत्यंत हीन कर्म आहे. म्हणून श्रीकृष्ण त्याला या आत्म्याच्या (Eternal Self) दृष्टीने तुच्छ असलेल्या मोहाकडे लक्ष देण्यास स्पष्टपणे मनाई करत आहेत. उदाहरणाने सांगायचे झाल्यास, सोन्याचे भांडे सोडून मातीच्या तुकड्याकडे पाहणे यासारखी हीनता आहे.

३. "वेगीं धीर करूनियां मना ।"
अर्थ: तू लवकर (वेगीं) आपल्या मनाला धीर (खंबीरपणा) देऊन.

विवेचन: शोकात किंवा मोहात असताना माणसाचे मन अस्थिर होते आणि तो निर्णयक्षम राहत नाही. अर्जुनाच्या मनाची हीच स्थिती झाली होती. श्रीकृष्ण सांगतात की, ज्ञानाच्या आधारावर (आत्म्याच्या अमरत्वाच्या आधारावर) मनाला ताकद देणे म्हणजेच 'धीर करणे' होय. बाह्य संकटातून नव्हे, तर आंतरिक मोहातून बाहेर पडण्यासाठी हा धीर आवश्यक आहे. मनाला समजावून सांगणे, त्याला खंबीर करणे आणि योग्य-अयोग्य याचा विवेक करणे हेच 'धीर करूनियां मना' या शब्दांत अपेक्षित आहे.

४. "सावधु होई ॥ १७ ॥"
अर्थ: तू त्वरित सावध (जागृत, कर्तव्यनिष्ठ) हो.

विवेचन: 'सावध' होणे म्हणजे केवळ जागे होणे नव्हे, तर जागरूक (Vigilant) होणे. कोणत्या गोष्टी हीन आहेत आणि कोणते आपले परम कर्तव्य आहे, याची जाणीव ठेवणे. अर्जुनाचे परम कर्तव्य युद्ध (धर्मरक्षण) करणे हे होते. शोक आणि मोहात बुडून तो कर्तव्य विसरत होता. श्रीकृष्ण त्याला या मोहाच्या झोपेतून जागे होऊन क्षात्रधर्म स्वीकारण्याची आज्ञा देत आहेत. अध्यात्माच्या दृष्टीने 'सावध' होणे म्हणजे आत्मस्वरूपाची जाणीव ठेवणे आणि देहबुद्धीच्या आसक्तीतून मुक्त होणे.

समारोप आणि निष्कर्ष (Samarop ani Nishkarsha)
या ओवीचा निष्कर्ष हा आहे की, अज्ञान आणि आसक्ती (Attachment) हेच मानवी दुःखाचे मूळ कारण आहे. भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला हे स्पष्ट केले की, शोकग्रस्त होणे हे अशोच्य (शोकास अयोग्य) आहे. या ओवीद्वारे ते आपल्याला शिकवतात की, जीवनात कितीही मोठे संकट आले किंवा कितीही मोह उत्पन्न झाला, तरी त्वरित आत्मज्ञानाचा आधार घ्यावा, मनाला खंबीर करावे आणि क्षणाचाही विलंब न लावता आपल्या स्वधर्माचे (Dharma / Duty) पालन करावे. मोहावर दिलेला क्षण वाया घालवणे हे जीवन व्यर्थ घालवण्यासारखे आहे. म्हणूनच विवेकनिष्ठ कर्मयोग (Rational Action) स्वीकारून सावध राहणे, हेच मानवाचे परम कर्तव्य आहे.

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-12.12.2025-शुक्रवार.
===========================================