🙏🕉️ विठ्ठल रुक्मिणी संत तुकाराम महाराज अभंग गाथा: अभंग क्र. १५ 🕉️🙏

[Atul Kaviraje]

संत तुकाराम महाराज अभंग गाथा-
अभंग क्र.१५
सदा माझे डोळे जडो तुझे मूर्ती । रखुमाईच्या पती सोयरिया ॥१॥

गोड तुझें रूप गोड तुझें नाम । देईं मज प्रेम सर्व काळ ॥ध्रु.॥

विठो माउलिये हाचि वर देईं । संचरोनि राहीं हृदयामाजी ॥२॥

तुका म्हणे कांहीं न मागे आणीक । तुझे पायीं सुख सर्व आहे ॥३॥

अर्थ:- Tukaram Maharaj Abhang

हे माझ्या सोयरिया रखुमाईच्या पती माझे डोळे नित्य तुझ्या मूर्तीवर जडलेले असो अरे तुझे नाम व रूप इतके गोड आहे कि ते मला सदा सर्व काळ प्रेम देते व तू मला नित्य प्रेम दे.हे विठू माऊली मला हाच वर दे कि तू माझ्या हृदया मध्ये संचारून राहशील.तुकाराम महाराज म्हणतात हे देवा मी तुला दुसरे काही मागत नाही तुझ्या पायाशीच सर्व सुख आहे.

🙏🕉� विठ्ठल रुक्मिणी संत तुकाराम महाराज अभंग गाथा: अभंग क्र. १५ 🕉�🙏

अभंग क्र. १५
सदा माझे डोळे जडो तुझे मूर्ती । रखुमाईच्या पती सोयरिया ॥१॥

गोड तुझें रूप गोड तुझें नाम । देईं मज प्रेम सर्व काळ ॥ध्रु.॥

विठो माउलिये हाचि वर देईं । संचरोनि राहीं हृदयामाजी ॥२॥

तुका म्हणे कांहीं न मागे आणीक । तुझे पायीं सुख सर्व आहे ॥३॥

📜 सखोल भावार्थ आणि विस्तृत विवेचन

१. आरंभ (Introduction): अनन्य भक्तीचा आणि अयाचक वृत्तीचा आदर्श
संत तुकाराम महाराजांचा हा अभंग त्यांच्या उत्कट विठ्ठल भक्तीचे आणि अखंड नामस्मरणाचे सार आहे. या अभंगात महाराजांनी भगवंताकडे कोणतीही भौतिक वस्तू न मागता, केवळ विठ्ठलाचे रूप आणि नाम अखंड आठवणीत राहण्याची आणि आपल्या हृदयात वास करण्याची मागणी केली आहे. या मागणीतून त्यांची अयाचक वृत्ती (काहीही न मागण्याची वृत्ती) आणि भगवंतावरील अनन्य प्रेम स्पष्ट होते. महाराजांच्या दृष्टीने, विठ्ठलाच्या चरणीच खरे आणि शाश्वत सुख दडलेले आहे.

२. प्रत्येक चरणाचे मराठी विस्तृत विवेचन (Detailed Analysis)

चरण १: सदा माझे डोळे जडो तुझे मूर्ती । रखुमाईच्या पती सोयरिया ॥१॥
अर्थ: रुक्मिणीच्या प्रिय पती (विठ्ठला), माझ्या डोळ्यांना (दृष्टीला) तुझी मूर्ती सदैव जडलेली राहो (सदैव दिसत राहो).

विवेचन:

मागणी: तुकाराम महाराजांची ही पहिली आणि अत्यंत महत्त्वाची मागणी आहे. त्यांना सतत विठ्ठलाचे ध्यान आणि रूप डोळ्यासमोर हवे आहे.

भावार्थ: सदा या शब्दातून अखंडता सूचित होते. महाराजांना क्षणभरही विठ्ठलाचे विस्मरण नको आहे. त्यांचे बाह्य डोळे आणि अंतरंग दृष्टी (Inner Vision) केवळ विठ्ठलाच्या मूर्तीत स्थिर व्हावी, ही त्यांची इच्छा आहे. देवाच्या रूपाचे सतत चिंतन केल्याने चित्ताची चंचलता थांबते आणि एकाग्रता साधते, जो भक्तीचा मूळ आधार आहे. त्यांनी विठ्ठलाला 'रखुमाईच्या पती सोयरिया' (रुक्मिणीच्या प्रिय पती आणि मित्र) म्हणून संबोधून त्यांच्याशी असलेले आपले प्रेमाचे आणि जिव्हाळ्याचे नाते स्पष्ट केले आहे.

चरण ध्रुवपद: गोड तुझें रूप गोड तुझें नाम । देईं मज प्रेम सर्व काळ ॥ध्रु.॥
अर्थ: तुझे रूप गोड आहे आणि तुझे नामही गोड आहे. मला तुझ्या ठिकाणी सर्व काळ प्रेम (भक्ती) दे.

विवेचन:

रूप आणि नाम: तुकाराम महाराज विठ्ठलाचे रूप (आकार) आणि नाम (उच्चार) या दोन्हीच्या माधुर्याचा अनुभव घेतात. रूप डोळ्यांना आणि नाम जिभेला गोड लागते.

मागणी: येथे महाराजांची मूळ आणि प्रमुख मागणी आहे – प्रेम. त्यांना विठ्ठलाचे रूप आणि नाम आवडते, पण त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे त्या रूपात आणि नामात अखंड प्रेम (भक्तीभाव) टिकवून ठेवण्याची शक्ती त्यांना हवी आहे. हे प्रेम 'सर्व काळ' म्हणजे भूतकाळ, वर्तमानकाळ आणि भविष्यकाळात, म्हणजेच नित्य आणि निरंतर हवे आहे. याच प्रेमामुळे ते विठ्ठलाचे रूप आणि नाम विसरणार नाहीत.

चरण २: विठो माउलिये हाचि वर देईं । संचरोनि राहीं हृदयामाजी ॥२॥
अर्थ: हे आई विठ्ठला, मला हाच वर दे की तू माझ्या हृदयात संचार करून (स्थिर होऊन) राहावेस.

विवेचन:

माउली: विठ्ठलाला 'माउली' (आई) म्हणून संबोधून महाराजांनी भगवंताशी असलेले आपले अत्यंत कोमल आणि सुरक्षित नाते दर्शवले आहे. आई जशी बाळाला आपल्याजवळ सुरक्षित ठेवते, तसेच विठ्ठलाने त्यांना आपल्या हृदयात ठेवावे, अशी त्यांची इच्छा आहे.

वरदान: महाराजांना भौतिक वरदान नको आहे, त्यांना हवे आहे ते आत्मिक वरदान. त्यांना विठ्ठल फक्त डोळ्यांसमोर नको आहे, तर हृदयामाजी (मनात/आत्म्यात) स्थिर हवा आहे. 'संचरोनि राहीं' म्हणजे फक्त तात्पुरता वास नको, तर स्थायी रूप धारण करून राहावे. हे संत-साहित्याचे सार आहे – देवाचे बाह्य अस्तित्व अंतर्बाह्य होणे.

चरण ३: तुका म्हणे कांहीं न मागे आणीक । तुझे पायीं सुख सर्व आहे ॥३॥
अर्थ: तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी याशिवाय दुसरे काहीही मागत नाही, कारण तुझ्या चरणीच सर्व सुख दडलेले आहे.

विवेचन:

अंतिम निष्कर्ष: या चरणातून तुकाराम महाराज आपल्या भक्तीचा अंतिम निष्कर्ष आणि आपल्या अयाचक वृत्तीचे समर्थन करतात.

सर्वसुख: जगातील सर्व भौतिक सुखे, संपत्ती, मान-सन्मान हे क्षणभंगुर आहेत, पण विठ्ठलाच्या चरणी (तुझे पायीं) मिळणारे आनंद आणि समाधान हे शाश्वत (सर्व) आहे. एकदा हे शाश्वत सुख प्राप्त झाल्यावर, दुसरे काहीही मागण्याची गरज उरत नाही. हा अभंग संत तुकारामांची 'सर्वस्व विठ्ठल' ही भावना प्रकट करतो.

३. समारोप आणि निष्कर्ष (Conclusion and Inference) 💡

या अभंगातून तुकाराम महाराजांनी त्रि-सूत्री भक्तीचा आदर्श घालून दिला आहे:

रूप-ध्यान: डोळ्यांनी देवाचे अखंड रूप पाहणे (निरंतरता).

नाम-प्रेम: नामामध्ये अखंड प्रेम (भक्तीभाव) टिकवून ठेवणे (माधुर्य).

हृदय-वास: भगवंताला हृदयात कायमचे स्थिर करणे (अखंड शांती).

निष्कर्ष (Summary/Inference): तुकाराम महाराज सांगतात की, खरे सुख भौतिक वस्तूंमध्ये नसून, भगवंताच्या रूप, नाम आणि चरणी असलेल्या अखंड प्रेमात आहे. एकदा भगवंत हृदयात स्थिर झाला की, इतर कोणत्याही गोष्टीची इच्छा मनात राहत नाही.

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-10.12.2025-बुधवार.
===========================================