॥ ज्ञानेश्वरी भावार्थदीपिका ॥ ॥ अथ प्रथमोऽध्यायः – अध्याय पहिला ॥॥ १८ ॥

[Atul Kaviraje]

॥ ज्ञानेश्वरी भावार्थदीपिका ॥
॥ अथ प्रथमोऽध्यायः – अध्याय पहिला ॥

॥ अर्जुनविषादयोगः ॥

सांडीं हें मूर्खपण । उठीं घे धनुष्यबाण ।संग्रामीं हें कवण । कारुण्य तुझें ? ॥ १८ ॥
हा मूर्खपणा सोडून दे. ऊठ, धनुष्यबाण पुन्हा हाती घे. युधाच्या ऐनवेळी ही करुणा काय कामाची ? अशा भलत्यावेळी तिचे काय प्रयोजन ? ॥२-१८॥

I. आरंभ (Introduction)

ज्ञानेश्वरीतील हा भाग अत्यंत महत्त्वाचा आहे,
कारण येथे भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाचा मोह आणि विषाद दूर करून त्याला कर्तव्याची जाणीव करून देत आहेत.
कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर, अर्जुन आपल्या समोर उभे असलेल्या गुरुजन, बांधव आणि आप्तेष्टांना पाहून शोकाकूल झाला.
कर्तव्य आणि मोह यांच्या द्वंद्वात अडकलेल्या अर्जुनाच्या या दुर्बळतेला श्रीकृष्ण 'मूर्खपण' किंवा 'भलत्या वेळची करुणा' असे संबोधून त्याला खडसावत आहेत.

ही ओवी केवळ अर्जुनाला उद्देशून नसून,
कर्तव्य सोडून मोहात अडकणाऱ्या प्रत्येक मानवाला दिलेला आदेश आहे.

II. प्रत्येक ओळीचा अर्थ आणि विस्तृत विवेचन (Meaning and Elaboration)

१. सांडीं हें मूर्खपण ।

अर्थ: हा मूर्खपणा सोडून दे.
सखोल भावार्थ: येथे 'मूर्खपण' या शब्दाचा अर्थ केवळ 'अज्ञान' नसून, 'विवेकशून्य मोह' असा आहे.
अर्जुन हा क्षत्रिय आहे आणि युद्ध करणे हे त्याचे धर्मप्राप्त कर्तव्य आहे.

स्वतःच्या कर्तव्यापासून विचलित होऊन, 'स्वजन' या कल्पनेच्या मोहात अडकणे, हे त्याच्या बुद्धीचे मांद्य दर्शवते.
क्षत्रियाने ऐन युद्धभूमीवर शस्त्र खाली ठेवणे, याला श्रीकृष्ण मूर्खपणा म्हणत आहेत.
हा मूर्खपणा म्हणजे क्षणभंगुर देहधर्माला (स्वजनांना) शाश्वत आत्मधर्मापेक्षा (कर्तव्यापेक्षा) मोठे मानणे होय.

विवेचन: भगवंताच्या दृष्टिकोनातून, शोक करणे हे अज्ञानाचे लक्षण आहे, कारण आत्मा अमर आहे.
"ज्याबद्दल शोक करायचा नाही, त्याचा शोक करणे" (अशोच्यानन्वशोचस्त्वम् - गीता २.११) हेच खरे मूर्खपण आहे.
अर्जुनाचा हा मोह म्हणजे तात्पुरत्या भावनांना महत्त्व देऊन, शाश्वत नीती आणि धर्माकडे दुर्लक्ष करणे आहे.

उदाहरण: एखादा विद्यार्थी ऐन परीक्षेच्या वेळी अभ्यास सोडून घरातल्या कामांची चिंता करत बसला,
तर ते जसे मूर्खपण ठरते, तसेच अर्जुनाचे हे वागणे आहे.

२. उठीं घे धनुष्यबाण ।

अर्थ: ऊठ, धनुष्यबाण पुन्हा हाती घे.
सखोल भावार्थ: हा केवळ शारीरिक उठाव करण्याचा आदेश नाही,
तर 'मनोबल आणि आत्मसन्मान' पुन्हा जागृत करण्याचा आदेश आहे.

'धनुष्यबाण घे' म्हणजे आपले 'कर्तव्य' (स्वधर्म) आणि 'शौर्य' पुन्हा स्वीकारणे.
अर्जुन विषादामुळे खचला होता, त्याची क्षत्रिय वृत्ती लयास गेली होती.
श्रीकृष्ण त्याला पुन्हा त्याच्या मूळ स्वधर्मात स्थापित करत आहेत.

विवेचन: धनुष्यबाण हे क्षत्रियाचे प्रतीक आहे.
ते हाती घेणे म्हणजे आपल्या जन्मसिद्ध जबाबदारीचे स्मरण करणे.
जीवनात जेव्हा कर्तव्य आणि भावना यांच्यात संघर्ष होतो,
तेव्हा भगवंत नेहमी कर्तव्याला प्राधान्य द्यायला सांगतात.

उदाहरण: जसे एखादा सैनिक विश्रांतीनंतर 'शस्त्र' हाती घेऊन पुन्हा सीमेवर उभा राहतो,
त्याचप्रमाणे अर्जुनाने मोह सोडून क्षात्रधर्म स्वीकारायला हवा.

३. संग्रामीं हें कवण । कारुण्य तुझें? ॥

अर्थ: युद्धाच्या ऐनवेळी ही करुणा काय कामाची?
अशा भलत्यावेळी तिचे काय प्रयोजन?
सखोल भावार्थ: ही ओळ अर्जुनाच्या 'करुणेच्या स्वरूपावर' प्रश्नचिन्ह उपस्थित करते.
युद्धभूमीवर, जेथे धर्माचे रक्षण करण्यासाठी शस्त्रे उचलली जातात, तेथे 'करुणा' दाखवणे हे भित्रेपणाचे किंवा पळपुटेपणाचे लक्षण आहे.

ही करुणा खरी दया नसून, 'शारीरिक आसक्तीतून निर्माण झालेला कमकुवतपणा' आहे.
विवेचन: योग्य वेळी योग्य कृती करणे, हाच धर्म आहे.
ज्या वेळी धर्मस्थापनेसाठी कठोर व्हावे लागते, तेव्हा मृदुता दाखवणे हा अधर्म ठरतो.

श्रीकृष्ण स्पष्ट करतात की, ही करुणा या क्षणाला 'व्यर्थ' आणि 'अयोग्य' आहे.
या 'कारुण्या'मुळे तो धर्मरक्षणाच्या संधीपासून दूर जात आहे.
उदाहरण: न्यायाधीशाने दोषी व्यक्तीला शिक्षा न करता, केवळ 'दया' म्हणून सोडून देणे,
हे जसे न्यायसंस्थेसाठी हानिकारक ठरते, तसेच अर्जुनाची ही करुणा धर्मरक्षणाच्या कार्यात बाधा आणणारी आहे.

III. समारोप (Conclusion)

या ओवीद्वारे संत ज्ञानेश्वरांनी भगवद्गीतेच्या दुसऱ्या अध्यायाच्या आरंभीच 'विषादयोग' संपवून
'कर्मयोग' आणि 'सांख्ययोग' सुरू करण्याची अत्यंत प्रभावी भूमिका मांडली आहे.
श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, वैयक्तिक नाती आणि मोह हे कर्तव्य आणि धर्मापेक्षा मोठे नाहीत.

IV. निष्कर्ष (Inference / Summary)

ज्ञानेश्वरीची ही ओवी आपल्याला शिकवते की, जीवनात योग्य वेळी योग्य निर्णय घेणे आवश्यक आहे.
मोहात अडकून कर्तव्यापासून पराङ्मुख होणे, हा सर्वात मोठा 'मूर्खपणा' आहे.
जेव्हा परिस्थिती कठोर असते, तेव्हा कठोरता स्वीकारून स्वधर्म पाळणे, हीच खरी नीती आहे.

अंतिम इमोजी सारांश
🙏🏹🧠🎯⚔️🏆💡

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-13.12.2025-शनिवार.
===========================================