॥ युद्धाच्या रणांगणातील विचार आणि सदयता ॥🙏🔱🏹🌟🧠⚔️🔥⚖️💖💡🎯🕉️🎯💡

[Atul Kaviraje]

॥ ज्ञानेश्वरी भावार्थदीपिका ॥
॥ अथ प्रथमोऽध्यायः – अध्याय पहिला ॥

॥ अर्जुनविषादयोगः ॥

हां गा तूं जाणता । तरी न विचारिसी कां आतां ।सांगें झुंजावेळे सदयता । उचित कायी ? ॥ १९ ॥
अरे तू चांगला जाणता आहेस. तर मग आता विचार करून का पहात नाहीस ? युद्धाच्यावेळी कारुण्य उचित आहे काय ? सांग बर. ॥२-१९॥

॥ ज्ञानेश्वरी भावार्थदीपिका ॥
॥ अर्जुनविषादयोगः (पहिला अध्याय) - ज्ञानयोग (दुसरा अध्याय) ॥

ओवी क्र. २-१९ (ज्ञानदेवांनुसार):
हां गा तूं जाणता । तरी न विचारिसी कां आतां । सांगें झुंजावेळे सदयता । उचित कायी ? ॥ १९ ॥

(मूळ अर्थ: अरे तू चांगला जाणता आहेस. तर मग आता विचार करून का पहात नाहीस? युद्धाच्यावेळी कारुण्य उचित आहे काय? सांग बर.)

🌺 सखोल भावार्थ (Sakhol Bhavarth) आणि विवेचनपर मराठी लेख 🌺
शीर्षक: ॥ युद्धाच्या रणांगणातील विचार आणि सदयता ॥

१. आरंभ (Introduction): 'जाणता' अर्जुनाचा मोह
ज्ञानेश्वरीतील ही ओवी भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला उद्देशून बोलत आहेत. पहिल्या अध्यायात अर्जुनाने आपले बांधव, गुरुजन, आणि स्नेही समोर पाहून गांडीव खाली ठेवले. त्याला मोह झाला, विषाद झाला आणि तो क्षत्रियाचा धर्म विसरला. यावर श्रीकृष्ण त्याला त्याची खरी ओळख करून देत आहेत. 'अर्जुनविषादयोग' (पहिला अध्याय) येथे संपून 'सांख्ययोग' (दुसरा अध्याय) सुरू होत असताना, ही ओवी अर्जुनाला कर्तव्य आणि अज्ञान यातील फरक स्पष्ट करते. 🌟🤔🏹

२. प्रत्येक ओळीचा अर्थ (Pratyek Olicha Arth) आणि विवेचन
अ. हां गा तूं जाणता। तरी न विचारिसी कां आतां ॥
अर्थ: अरे तू तर सर्वज्ञ (जाणकार) आहेस; मग आता तू विचार करून का पाहत नाहीस?

विस्तृत विवेचन: येथे 'जाणता' या शब्दाचा सखोल अर्थ आहे. श्रीकृष्ण अर्जुनाला केवळ धनुर्धर म्हणून 'जाणता' म्हणत नाहीत, तर त्याला धर्म-अधर्माचे, नीती-अनीतीचे ज्ञान आहे. तो क्षत्रियकुळात जन्मला आहे आणि त्याने धर्माचे शिक्षण घेतले आहे. अशा जाणत्या, विवेकी माणसाने ऐन युद्धभूमीवर कर्तव्याच्या वेळी 'हे माझे भाऊ, हे माझे गुरु' असा मोह करणे अज्ञानपूर्ण आहे. अर्जुनाची ही स्थिती ज्ञानावर मोहाने चढलेल्या धूळंसारखी आहे. श्रीकृष्ण त्याला आत्मचिंतन करण्याची आणि विवेक बुद्धी वापरण्याची आठवण करून देत आहेत. उदाहरणार्थ, ज्या वैद्याला रोगाचे निदान करण्याची कला अवगत आहे, तो जर स्वतःच्या मुलाच्या रोगाचे निदान मोहामुळे करू शकला नाही, तर त्याचे वैद्यकीय ज्ञान व्यर्थ ठरते. तसेच, अर्जुनाचे धर्मज्ञान मोहाने व्यर्थ ठरले आहे. ✨💡🧠

ब. सांगें झुंजावेळे सदयता। उचित कायी? ॥
अर्थ: मला सांग, युद्धाच्या वेळी कारुण्य (दया, सदयता) दाखवणे योग्य आहे काय?

विस्तृत विवेचन: ही ओळ या ओवीचा मध्यवर्ती संदेश आहे. 'झुंजावेळ' म्हणजे युद्धकाळ. युद्ध हे केवळ दोन सैन्यांचे नव्हे, तर दोन तत्त्वांचे असते – धर्म आणि अधर्म. या वेळी क्षत्रियाचा धर्म 'युद्ध करणे' हा असतो. येथे कारुण्य (सदयता) दाखवणे म्हणजे केवळ अधर्माला पाठिंबा देणे नव्हे, तर आपल्या कर्तव्य मार्गापासून विचलित होणे होय. प्रत्येक कर्माची वेळ निश्चित असते. ज्याप्रमाणे यज्ञाच्या वेळी त्याग (बलिदान) उचित असतो आणि घरी आलेल्या पाहुण्याला आदर देणे उचित असते, तसेच रणभूमीवर शौर्य आणि पराक्रम दाखवणे हाच परम धर्म आहे. येथे दया दाखवणे म्हणजे कर्तव्यच्युती आणि परिणामतः अधर्माचा विजय मान्य करण्यासारखे आहे. हे कारुण्य व्यावहारिक नाही, तर आत्मिक अज्ञानातून आलेला मोह आहे. ⚔️⚖️ कर्तव्य

३. सखोल भावार्थ (Deep Meaning/Essence)
या ओवीचा सखोल भावार्थ असा आहे की, जेव्हा माणूस कर्तव्य आणि नीतीच्या निर्णायक क्षणी उभा असतो, तेव्हा मोहाने ग्रासलेले 'कारुण्य' हे त्याचे अज्ञान असते. श्रीकृष्ण अर्जुनाला विचारत आहेत की, ज्यांना तू मारण्यास तयार नाहीस, त्यांनी धर्माचे उल्लंघन केले आहे. अशा वेळी, तू जर दया दाखवलीस, तर अधर्म कायम राहील आणि तू धर्मरक्षणाचे आपले मूळ कर्तव्य विसरशील. ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, हे कारुण्य नसून अज्ञानजन्य वैफल्य आहे, ज्यामुळे अर्जुनाच्या बुद्धीचा लोप झाला आहे. कर्तव्यपालन हे कोणत्याही भावनांपेक्षा (मग त्या दया किंवा प्रेम असोत) श्रेष्ठ असते. 🔥🛡�💖

४. समारोप आणि निष्कर्ष (Conclusion and Inference)
ज्ञानेश्वरीची ही ओवी आपल्याला कर्मयोग आणि विवेक यांचे महत्त्व शिकवते. जीवन ही एक सतत चालणारी युद्धभूमी आहे. आपल्याला अनेकदा कठोर निर्णय घ्यावे लागतात, जे वरवर पाहता 'असदृश्य' किंवा 'निर्दय' वाटू शकतात, परंतु धर्माच्या आणि नीतीच्या दृष्टीने तेच योग्य असतात.

निष्कर्ष: श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, मोह सोड आणि स्थितप्रज्ञ हो. तुझ्या अंतर्मनात असलेल्या ज्ञानाचा उपयोग करून, तुझ्या कर्तव्याचे पालन कर. युद्धभूमीवरील 'सदयता' ही तुझ्या महान क्षत्रिय धर्माला आणि ज्ञानाला अयोग्य आहे. ही ओवी प्रत्येक व्यक्तीला निर्णयाच्या क्षणी विवेक आणि कर्तव्यनिष्ठा कायम ठेवण्याचा संदेश देते. 🕉�🎯💡 निष्कर्ष

🎉 संपूर्ण लेखाचा इमोजी सारांश (Emoji Summary) 🎉
🙏🔱🏹🌟🧠⚔️🔥⚖️💖💡🎯

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-14.12.2025-रविवार.
===========================================