💖 संत तुकाराम महाराज अभंग क्र. १८: 'सावळें मनोहर कैं देखेन' ✨🙏👑✨💖🕉️☁️🏹🕊️

[Atul Kaviraje]

संत तुकाराम महाराज अभंग गाथा-
अभंग क्र.१८
गरुडाचें वारिके कासे पीतांबर । सांवळें मनोहर कैं देखेन ॥१॥

बरविया बरवंटा घनमेघ सांवळा । वैजयंतीमाळा गळां शोभे ॥ध्रु.॥

मुगुट माथां कोटि सूर्यांचा झल्लाळ । कौस्तुभ निर्मळ शोभे कंठीं ॥२॥

ओतींव श्रीमुख सुखाचें सकळ । वामांगीं वेल्हाळ रखुमादेवी ॥३॥

उद्धव अक्रूर उभे दोहींकडे । वर्णिती पवाडे सनकादिक ॥४॥

तुका म्हणे नव्हे आणिकांसारिखा । तोचि माझा सखा पांडुरंग ॥५॥

अर्थ:- Tukaram Maharaj Abhang

गरुडरूपी अश्वावर आरूढ झालेले, कमरेला पीतांबर नसलेले, मोहक असे हे सावळे सुंदर रूप मी केव्हा पाहीन उत्तमात उत्तम असे मेघासारखे श्यामल हे रूप आहे गळ्यात वैजयंती माळा शोभत आहे .त्याने मस्तकावर कोटि सूर्‍याच्या तेज्याप्रमाणे झळकणारा मुकुट घातला आहे, गळ्यात कौस्तुभमणी शोभुन दिसत आहे.सर्व सुखांनी युक्त असे हे सुंदर रूप असून, त्याच्या डाव्या बाजूला अतिशय सुंदर अशी रखुमाई आहे .त्याच्या दोन्ही बाजूस उद्धव व अक्रूर ‍हे उभे आहेत सनकादिक त्याच्या किर्तीचे गुणगान करत आहेत .तुकाराम महाराज म्हणतात, जो इतर कोणासारखाहि नाही ऐसा ईश्वर माझा सखा पांडुरंग आहे .

💖 संत तुकाराम महाराज अभंग क्र. १८: 'सावळें मनोहर कैं देखेन' ✨
I. आरंभ (Introduction)

संत तुकाराम महाराजांच्या गाथेतील हा अभंग क्र. १८,
त्यांच्या परम प्रिय विठ्ठल रुक्मिणीच्या अलौकिक आणि तेजस्वी रूपाचे वर्णन करणारा आहे.
या अभंगातून तुकोबांनी त्यांच्या मनातील उत्कट भेटीची इच्छा व्यक्त केली आहे,
विठ्ठलाचे सौंदर्य इतके नेमके, सजीव आणि भक्तिमय शब्दांत रेखाटले आहे की वाचकांच्या डोळ्यासमोर मूर्ती उभी राहते.

II. प्रत्येक ओळीचा अर्थ आणि विवेचन (Meaning and Elaboration)
१. गरुडाचें वारिके कासे पीतांबर । सांवळें मनोहर कैं देखेन ॥१॥

जो गरुडावर आरूढ आहे, ज्याने कमरेला पीतांबर (पिवळे वस्त्र) धारण केले आहे,
त्या सुंदर सावळ्या विठ्ठलाला मी कधी पाहणार?
सखोल भावार्थ: 'गरुडाचें वारिके' हे देवत्व सिद्ध करते, 'कासे पीतांबर' हे राजस रूप दर्शवते.
'सांवळें मनोहर' सौंदर्य दाखवते, 'कैं देखेन' दर्शनाची तळमळ स्पष्ट करते.
विवेचन: ही केवळ दर्शन इच्छा नाही, तर जन्म-जन्मांतरीची आस आहे.
पीतांबरधारी, गरुडध्वज विठ्ठल भक्ताला मोक्षदायी वाटतो.
Emoji: 🙏👑✨

२. बरविया बरवंटा घनमेघ सांवळा । वैजयंतीमाळा गळां शोभे ॥ध्रु.॥

अतिशय सुंदर, घनदाट ढगांसारखा सावळा, ज्याच्या गळ्यात वैजयंती माळ शोभते.
तो (पांडुरंग) माझा प्राण आहे.
सखोल भावार्थ: 'बरविया बरवंटा' अत्यंत सुंदर, 'घनमेघ सांवळा' उपमान रंगाची भव्यता दर्शवते.
'वैजयंतीमाळा' पंचतत्त्वांची माळ, विठ्ठलाच्या तेजाला शोभा देते.
विवेचन: घनमेघासारखा रंग कृष्णाचा, शांत आणि प्रेमळ असतो.
वैजयंती माळ विठ्ठलाच्या वैश्विक स्वरूपाचे प्रतीक आहे.
Emoji: 🌌💫💛

३. मुगुट माथां कोटि सूर्यांचा झल्लाळ । कौस्तुभ निर्मळ शोभे कंठीं ॥२॥

मस्तकावर मुकुट, प्रकाश कोट्यवधी सूर्यांसारखा, कंठात कौस्तुभ मणी शोभतो.
सखोल भावार्थ: 'कोटि सूर्यांचा झल्लाळ' विठ्ठलाचे दैवी तेज दर्शवते,
'कौस्तुभ निर्मळ' वैश्विक चैतन्याचे प्रतीक.
विवेचन: मुकुटाचा सूर्यांसारखा प्रकाश विठ्ठल परब्रह्म आहे हे दाखवतो.
कौस्तुभ मणी पवित्र आणि शुद्ध स्वरूपाचे प्रतीक आहे.
Emoji: ☀️💎👑

४. ओतींव श्रीमुख सुखाचें सकळ । वामांगीं वेल्हाळ रखुमादेवी ॥३॥

त्याचे सुंदर मुख पूर्णपणे सुखाचा स्रोत आहे,
डाव्या बाजूला रुक्मिणी शोभून दिसते.
सखोल भावार्थ: 'ओतींव श्रीमुख' मुखाचे परिपूर्ण सौंदर्य, 'सुखाचें सकळ' आनंदाचा स्रोत.
'वामांगीं वेल्हाळ रखुमादेवी' पत्नीच्या उपस्थितीने प्रेमळ आणि पूर्ण झालेले रूप.
विवेचन: विठ्ठलाचे मुख पाहिल्याने भक्ताला शाश्वत आनंद मिळतो.
रुक्मिणीमुळे त्याचे गृहस्थाश्रमी रूप पूर्ण होते.
Emoji: 💖🌺🕊�

५. उद्धव अक्रूर उभे दोहींकडे । वर्णिती पवाडे सनकादिक ॥४॥

दोन्ही बाजूंना उद्धव आणि अक्रूर उभे आहेत,
सनकादिक ऋषी विठ्ठलाचे पराक्रम वर्णन करत आहेत.
सखोल भावार्थ: विठ्ठलाचे 'राजदरबाराचे' दृश्य रेखाटले आहे, भक्त आणि ऋषी सेवेत लीन.
'पवाडे' विठ्ठलाच्या गुणांचे निरंतर वर्णन करतात.
विवेचन: विठ्ठल सामान्य देव नाही, तो परमेश्वरा आहे.
भक्तांना त्याच्या श्रेष्ठत्वाची जाणीव होते.
Emoji: 🏹🕉�👑

६. तुका म्हणे नव्हे आणिकांसारिखा । तोचि माझा सखा पांडुरंग ॥५॥

तुकाराम महाराज म्हणतात, तो (पांडुरंग) इतरांसारखा नाही,
तोच माझा खरा मित्र, माझा सखा आहे.
सखोल भावार्थ: 'नव्हे आणिकांसारिखा' अलौकिक आहे, 'तोचि माझा सखा' अद्वैत आणि मैत्रीचे नाते.
विवेचन: देवाशी केवळ पूज्य नाते नाही, 'सखा' नाते जोडणे वारकरी संप्रदायाचे वैशिष्ट्य.
विठ्ठल जवळचा वाटतो, हाच अंतिम निष्कर्ष.
Emoji: 🤝💛✨

III. समारोप (Conclusion)

संत तुकाराम महाराजांनी विठ्ठलाचे अत्यंत मनोहारी वर्णन केले आहे.
सावळ्या रंगात कोट्यवधी सूर्यांचे तेज धारण करणारा, गळ्यात वैजयंती माळ आणि रुक्मिणीला स्थान देणारा.
पांडुरंग तुकोबांना देव नव्हे, तर 'सखा' म्हणून प्रिय आहे.
वाचून भक्ताच्या मनात भगवंत दर्शनाची तीव्र इच्छा जागी होते.

IV. निष्कर्ष (Inference / Summary)

अभंग भक्ती आणि रूपाचे अद्भुत मिश्रण आहे.
विठ्ठल हे परम तत्त्व आणि विश्वासू 'सखा' आहे.
दर्शनासाठी तुकोब व्याकूळ झाले आहेत.
तेजस्वी आणि प्रेमळ रूप भक्ताला कर्म, भक्ती, ज्ञान यांच्या मार्गाने मुक्तीकडे घेऊन जाते.

अंतिम इमोजी सारांश: 🙏👑✨💖🕉�☁️🏹🕊�

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-13.12.2025-शनिवार.
===========================================