ज्ञानेश्वरी भावार्थदीप॥ अध्याय पहिला – अर्जुनविषादयोगः (ओवी क्र. २० चे विवेचन) ॥

[Atul Kaviraje]

॥ ज्ञानेश्वरी भावार्थदीपिका ॥
॥ अथ प्रथमोऽध्यायः – अध्याय पहिला ॥

॥ अर्जुनविषादयोगः ॥

हे असतीये कीर्तीसी नाशु । आणि पारत्रिकासी अपभ्रंशु ।म्हणे जगन्निवासु । अर्जुनातें ॥ २० ॥
श्रीकृष्ण (पुढे अर्जुनाला म्हणाला, यावेळी तुझी दया ही तुझ्या असलेल्या कीर्तीचा नाश करणारी व परलोकाला मुकवणारी आहे. ॥२-२०॥

संत ज्ञानेश्वरांच्या 'भावार्थदीपिका' (ज्ञानेश्वरी) या ग्रंथातील, अध्याय १ मधील (मूळात हा श्लोक भगवद्गीतेच्या दुसऱ्या अध्यायातील २-३ मधील आहे, परंतु ज्ञानेश्वरीच्या ओवी क्र. २०) महत्त्वाच्या ओवीवर आधारित, सखोल भावार्थ असलेला विस्तृत मराठी लेख

📜 ॥ ज्ञानेश्वरी भावार्थदीपिका ॥

॥ अध्याय पहिला – अर्जुनविषादयोगः (ओवी क्र. २० चे विवेचन) ॥

ओवी:

हे असतीये कीर्तीसी नाशु । आणि पारत्रिकासी अपभ्रंशु । म्हणे जगन्निवासु । अर्जुनातें ॥ २० ॥

अर्थ:

श्रीकृष्ण (पुढे अर्जुनाला म्हणाला, यावेळी तुझी दया ही तुझ्या असलेल्या कीर्तीचा नाश करणारी व परलोकाला मुकवणारी आहे.)

१. सखोल भावार्थ (Sakhol Bhavarth) आणि विवेचन

▶️ आरंभ: ज्ञानदेवांचा प्रसंग परिचय
संत ज्ञानेश्वरांनी भगवद्गीतेवर भाष्य करताना, अर्जुनाच्या 'विषाद' (दुःख/मोह) अवस्थेचे मोठे महत्त्व सांगितले आहे. कुरुक्षेत्रावर आपल्या समोर उभे असलेल्या गुरुजनांना, बांधवांना आणि आप्तांना पाहून अर्जुन युद्धापासून परावृत्त होऊ इच्छितो. यावर, जगन्निवासी भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाचा मोह दूर करण्यासाठी जे पहिले कठोर शब्द उच्चारतात, त्यातील हे वचन आहे. येथे श्रीकृष्णांनी अर्जुनाच्या 'दया' भावाला 'क्लैब्य' (नामर्दपणा) म्हणून संबोधले आहे आणि त्याचे परिणाम स्पष्ट केले आहेत.

▶️ ओवीचे मराठी संपूर्ण विस्तृत आणि प्रदीर्घ विवेचन
या ओवीमध्ये श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला त्याच्या क्षत्रिय धर्माची आठवण करून दिली आहे. अर्जुनाची ही 'दया' नसून, ती कर्तव्यच्युती आहे, हे श्रीकृष्ण स्पष्ट करतात.

१. हे असतीये कीर्तीसी नाशु (ही दया तुमच्या कीर्तीचा नाश करणारी आहे):
कीर्तीचे महत्त्व: क्षत्रिय धर्मात कीर्तीला (प्रतिष्ठा/यश) फार मोठे स्थान आहे. धर्मासाठी युद्ध करणे आणि त्यात शौर्याने विजय मिळवणे किंवा वीरगती प्राप्त करणे, ही क्षत्रियाची सर्वोच्च कीर्ती असते.

परिणाम: अर्जुन जर या क्षणी शस्त्र खाली ठेवून युद्धापासून दूर झाला, तर जगात त्याची 'पळपुटा' (भित्रा) म्हणून निंदा होईल. त्याने स्वतःच्या धर्माचे पालन केले नाही, म्हणून त्याला दुर्बळ आणि नामर्द म्हटले जाईल.

उदाहरण: कल्पना करा की, एक महान योद्धा, जो धर्मासाठी उभा आहे, त्याने केवळ आपल्या कुटुंबामुळे युद्ध नाकारले, तर पुढील पिढ्या त्याला कमजोर म्हणतील. ही अपकीर्ती त्याला मिळालेल्या सर्व यशापेक्षा मोठी असेल. श्रीकृष्णांच्या मते, अपकीर्ती हे मृत्यूपेक्षाही भयंकर असते.

२. आणि पारत्रिकासी अपभ्रंशु (आणि परलोकाला मुकवणारी आहे):
पारत्रिक म्हणजे काय?: पारत्रिक म्हणजे परलोक किंवा मृत्यूनंतर मिळणारे स्थान. हिंदू धर्मात स्वर्ग, मोक्ष किंवा सद्गती याला पारत्रिक सुख मानले जाते.

धर्माचे महत्त्व: प्रत्येक कर्माचे फळ परलोकात निश्चित होते. क्षत्रियासाठी धर्माचे पालन करणे, अन्याय दूर करण्यासाठी युद्ध करणे, हे त्याचे धर्मकर्म आहे. जर अर्जुनने आपले धर्मकर्म सोडून दिले, तर त्याला पापाचे भागीदार व्हावे लागेल.

परिणाम: कर्तव्य सोडून माघार घेतल्यामुळे त्याला सद्गती किंवा स्वर्ग मिळणार नाही. कारण त्याने स्वधर्माचा भंग केला आहे. ही 'दया' नसून 'मोह' आहे. मोहामुळे स्वधर्म सोडल्यास परलोकात अपयश (अपभ्रंश) मिळते.

उदाहरण: ज्याप्रमाणे परीक्षेत अभ्यास न केल्यास चांगले गुण मिळत नाहीत, त्याचप्रमाणे जीवनरूपी युद्धात धर्माचे पालन न केल्यास परलोकात चांगली गती मिळत नाही.

३. म्हणे जगन्निवासु । अर्जुनातें (जगन्निवासी श्रीकृष्ण अर्जुनाला म्हणाले):
येथे ज्ञानेश्वरांनी 'श्रीकृष्ण' ऐवजी 'जगन्निवासु' (ज्यांच्यात संपूर्ण जग निवास करते) हा शब्द वापरून, या शब्दांना परमेश्वराच्या मुखातील अंतिम सत्य म्हणून महत्त्व दिले आहे. श्रीकृष्ण केवळ मित्र म्हणून नव्हे, तर साक्षात परमेश्वर म्हणून अर्जुनाला त्याचे खरे कर्तव्य आणि अंतिम परिणाम समजावत आहेत.

▶️ समारोप आणि निष्कर्ष (Samarop ani Nishkarsha)
या ओवीचा मुख्य भावार्थ हा आहे की, योग्य वेळी योग्य कर्तव्य करणे हेच माणसाचे परम धर्म आहे. अर्जुनाचा मोह केवळ क्षणिक दया आहे, जी त्याचे इहलोकीचे यश (कीर्ती) आणि परलोकीची गती (पारत्रिक सुख) दोन्ही नष्ट करेल. श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत की, क्षत्रिय म्हणून तुझे मोठेपण तुझ्या विजयात किंवा लढण्यात आहे; लढाईतून पळून जाण्यात नाही. ही ओवी आपल्याला शिकवते की, जीवनात भावनिक मोहामुळे आपण आपल्या कर्तव्यधर्मापासून विचलित होता कामा नये.

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-15.12.2025-सोमवार.
===========================================