ज्ञानेश्वरी भावार्थदीप॥ अध्याय पहिला – अर्जुनविषादयोगः (ओवी क्र. २१ चे विवेचन) ॥

[Atul Kaviraje]

॥ ज्ञानेश्वरी भावार्थदीपिका ॥
॥ अथ प्रथमोऽध्यायः – अध्याय पहिला ॥

॥ अर्जुनविषादयोगः ॥

म्हणौनि शोकु न करी । तूं पुरता धीरु धरीं ।हें शोच्यता अव्हेरीं । पंडुकुमरा ॥ २१ ॥
म्हणून तू शोक करू नकोस. पुरता धीर धर. अर्जुना हा खेद टाकून दे. ॥२-२१॥

📜 ॥ ज्ञानेश्वरी भावार्थदीपिका ॥

॥ अध्याय पहिला – अर्जुनविषादयोगः (ओवी क्र. २१ चे विवेचन) ॥

ओवी:

म्हणौनि शोकु न करी । तूं पुरता धीरु धरीं । हें शोच्यता अव्हेरीं । पंडुकुमरा ॥ २१ ॥

अर्थ:

(मागील ओवीत सांगितल्याप्रमाणे, अपकीर्ती आणि परलोकनाश होत असल्यामुळे) म्हणून तू शोक करू नकोस. तू पुरता धीर धर. अर्जुना, हा खेद (शोच्यता) टाकून दे. ॥२-२१॥

१. सखोल भावार्थ (Sakhol Bhavarth) आणि विवेचन
▶️ आरंभ: पूर्वीच्या उपदेशाचा आधार
मागील ओवीमध्ये (क्र. २०) श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला स्पष्ट केले की, त्याचा हा मोह कीर्तीचा नाश करणारा आणि परलोकाला मुकवणारा आहे. या ओवी क्र. २१ मध्ये, श्रीकृष्ण उपदेशाचा पुढील टप्पा म्हणून, अर्जुनाला त्वरित कृती करण्यासाठी प्रेरित करत आहेत. त्यांचे शब्द अत्यंत थेट आणि निर्णायक आहेत, जेणेकरून अर्जुनाच्या मनातील विषाद दूर व्हावा.

▶️ ओवीचे मराठी संपूर्ण विस्तृत आणि प्रदीर्घ विवेचन
या ओवीमध्ये श्रीकृष्णांनी अर्जुनाच्या मानसिक दुर्बळतेवर अंतिम प्रहार केला आहे आणि त्याला 'धीर' धरण्याचा आणि 'शोच्यता' (शोक करण्यायोग्य भावना) टाकून देण्याचा आदेश दिला आहे.

१. म्हणौनि शोकु न करी (म्हणून तू शोक करू नकोस):
कारणे आणि परिणाम: मागील ओवीत सांगितल्याप्रमाणे, जर शोकामुळे धर्म सोडला गेला, तर त्याचे परिणाम इहलोक आणि परलोक दोन्ही ठिकाणी वाईट होतील. हे बुद्धीचे पाप ठरेल.

शोकाचे स्वरूप: श्रीकृष्ण येथे अर्जुनाच्या 'शोक' (विषाद) या भावनेला थेट आव्हान देत आहेत. शोक करणे म्हणजे स्वतःच्या बुद्धीला आणि कर्तृत्वाला दुर्बळ मानणे. ज्ञानी आणि पराक्रमी व्यक्तीने शोकाच्या आहारी जाता कामा नये.

उदाहरण: एखादा कुशल डॉक्टर शस्त्रक्रिया करताना रुग्णावर प्रेम ठेवतो, पण भावनांच्या आहारी जाऊन शस्त्रक्रिया करण्याचे कर्तव्य सोडत नाही. त्याचप्रमाणे, अर्जुनाने बांधवांवर प्रेम ठेवले तरी, धर्माचे रक्षण करण्याचे कर्तव्य सोडू नये.

२. तूं पुरता धीरु धरीं (तू पुरता धीर धर):
धीराचे महत्त्व: 'धीर' म्हणजे केवळ शांत बसणे नव्हे, तर आत्मविश्वास, धैर्य आणि मानसिक स्थिरता.

पुरता धीर: येथे 'पुरता' या शब्दाला महत्त्व आहे. म्हणजे अर्जुनाने शंभर टक्के मानसिक बळ गोळा करावे. क्षत्रियाचा धर्म हा केवळ बाह्य बळावर नव्हे, तर आंतरिक आत्मिक बळावर आधारित असतो.

उपयोग: धीर धरल्याशिवाय योग्य निर्णय घेता येत नाही आणि युद्धासारख्या कठीण प्रसंगी मानसिक संतुलन ठेवणे आवश्यक असते. धीर हीच कर्तव्याच्या मार्गावरची पहिली पायरी आहे.

३. हें शोच्यता अव्हेरीं (हा खेद/शोक टाकून दे):
शोच्यता (खेदाचे कारण): अर्जुन ज्यांना शोक करण्यायोग्य मानत होता (भीष्म, द्रोण इत्यादी), ते प्रत्यक्षात ज्ञानी आणि वीर आहेत. ते युद्धात मारले गेले तरी, त्यांना वीरगती मिळणार आहे. त्यामुळे त्यांचा शोक करणे योग्य नाही. शिवाय, आत्म्याला मरण नाही, त्यामुळे देहाचा शोक करणे हे अज्ञानाचे लक्षण आहे. (हा भाव गीता आणि ज्ञानेश्वरीच्या पुढील अध्यायांत स्पष्ट केला जाईल.)

अव्हेरीं (टाकून दे): 'अव्हेरीं' म्हणजे पूर्णपणे त्याग कर, दूर कर. हा शोक केवळ तात्पुरता मोह आहे. या मोहाला क्षणभरही मनात थारा देऊ नकोस. श्रीकृष्णांचा हा आदेश अर्जुनाला मोहमुक्त करण्यासाठी आहे.

४. पंडुकुमरा (हे पंडुराजाचे पुत्र):
पंडुकुमाराचे स्मरण: 'पंडुकुमरा' (पंडूचा पुत्र) असे संबोधून श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला त्याच्या श्रेष्ठ वंशाची आठवण करून दिली आहे. पंडू राजा हा धर्मनिष्ठ, पराक्रमी आणि धीरगंभीर होता.

उद्देश: तुझ्या वंशाची आणि तुझ्या क्षत्रिय धर्माची ही शिकवण नाही. तू धीरहीन होऊन शोकात मग्न होणे, तुझ्या कुळाला शोभा देत नाही, हा संदेश देणे हा त्यामागचा उद्देश आहे.

▶️ समारोप आणि निष्कर्ष (Samarop ani Nishkarsha)
या ओवीचा मुख्य भावार्थ हा आहे की, मोह आणि शोक हे कर्तव्याच्या मार्गातील सर्वात मोठे अडथळे आहेत. श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला धीराचे महत्त्व समजावले. कोणत्याही कठीण परिस्थितीत, भावनात्मकतेच्या आहारी न जाता, आत्मविश्वासाने आणि पूर्ण मानसिक तयारीने कर्तव्यावर ठाम राहणे, हेच खरे जीवनधर्म आहे. शोक टाकून, धीर धरून, कर्म करण्यास सिद्ध होणे, हीच या ओवीची परम शिकवण आहे.

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-16.12.2025-मंगळवार.
===========================================