ज्ञानेश्वरी भावार्थदीपिका-पहिल्या अध्यायातील (अर्जुनविषादयोग) ओवी २२-

[Atul Kaviraje]

॥ ज्ञानेश्वरी भावार्थदीपिका ॥
॥ अथ प्रथमोऽध्यायः – अध्याय पहिला ॥

॥ अर्जुनविषादयोगः ॥

तुज नव्हे हें उचित । येणें नासेल जोडलें बहुत ।तूं अझुनी वरी हित । विचारीं पां ॥ २२ ॥
तुला हे योग्य नाही. आजपर्यंत जे काय पुष्कळ यश तू जोडले आहेस त्याचा त्यामुळे नाश होईल. तू अजून तरी आपल्या हिताचा विचार कर. ॥२-२२॥

श्री संत ज्ञानेश्वर महाराज विरचित 'ज्ञानेश्वरी' मधील पहिल्या अध्यायातील (अर्जुनविषादयोग) ओवी २२ वर आधारित विस्तृत मराठी लेख

॥ ज्ञानेश्वरी भावार्थदीपिका: सखोल विवेचन ॥

मूळ ओवी:

तुज नव्हे हें उचित । येणें नासेल जोडलें बहुत । तूं अझुनी वरी हित । विचारीं पां ॥ २२ ॥

१. प्रस्तावना (Introduction)
कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर जेव्हा अर्जुन दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभा राहतो, तेव्हा आपल्याच स्वकीयांना पाहून तो मोहग्रस्त होतो. त्याच्या हातातील गांडीव गळून पडते आणि तो युद्धापासून पळ काढण्याचा विचार करतो. अशा वेळी भगवान श्रीकृष्ण (किंवा संवादाच्या ओघात अर्जुनाची आंतरिक बुद्धी) त्याला सावध करते. प्रस्तुत ओवीत अर्जुनाला त्याच्या कर्तव्याची आणि त्याने आजवर कमावलेल्या यशाची आठवण करून दिली आहे.

२. प्रत्येक ओळीचा अर्थ (Line by Line Meaning)
तुज नव्हे हें उचित: तुला हे वागणे मुळीच योग्य नाही. तू एक श्रेष्ठ योद्धा आहेस, अशा वेळी हा कचखाऊपणा तुला शोभत नाही.

येणें नासेल जोडलें बहुत: या तुझ्या एका चुकीच्या निर्णयामुळे (पळपुटेपणामुळे), तू आजवर जे काही अफाट यश, कीर्ती आणि पुण्य मिळवले आहेस, त्या सर्वांचा क्षणात नाश होईल.

तूं अझुनी वरी हित: तू अजूनही वेळ गेलेली नाही, शांतपणे विचार कर आणि तुझे खरे हित कशात आहे ते ओळख.

विचारीं पां: केवळ भावनेच्या भरात निर्णय घेऊ नकोस, तर विवेकबुद्धीने विचार कर.

३. विस्तृत आणि प्रदीर्घ विवेचन (Detailed Elaboration)
या ओवीमध्ये 'उचित' आणि 'हित' या दोन शब्दांना विशेष महत्त्व आहे.

यशाचा नाश: अर्जुनाने निवातकवचांचा वध केला होता, महादेवांना प्रसन्न करून पाशुपत अस्त्र मिळवले होते. हे सर्व त्याने क्षात्रधर्माचे पालन करून मिळवले होते. जर तो आता युद्धभूमी सोडून गेला असता, तर जग त्याला 'दयाळू' न म्हणता 'भित्रा' म्हटले असते. आपण आयुष्यात वर्षानुवर्षे कष्ट करून चारित्र्य आणि नाव कमावतो, पण एका क्षणाची भीती किंवा मोह त्या सर्वांवर पाणी फेरू शकतो.

हिताचा विचार: माणसाला अनेकदा जे 'प्रिय' वाटते, ते 'हितकारक' नसते. अर्जुनाला युद्ध टाळणे 'प्रिय' वाटत होते, पण त्याचे 'हित' अधर्माचा नाश करण्यात होते. श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत की, भावनांच्या लाटेत वाहून जाणे म्हणजे आत्मघात करणे होय.

उदाहरण: एखाद्या विद्यार्थ्याने वर्षभर प्रचंड अभ्यास केला आणि परीक्षेच्या दिवशी घाबरून पेपर न देण्याचा निर्णय घेतला, तर त्याने वर्षभर मिळवलेले ज्ञान आणि मेहनत वाया जाते. तसेच अर्जुनाचे होत होते.

४. समारोप आणि निष्कर्ष (Conclusion & Summary)
निष्कर्ष: ही ओवी आपल्याला शिकवते की, कर्तव्याच्या वेळी उभी राहिलेली 'हताशा' ही दया नसून तो 'मोह' असतो. माणसाने आपल्या कष्टाने मिळवलेल्या लौकिकाचे रक्षण करण्यासाठी संकटाच्या वेळी डगमगता कामा नये. आपल्या हिताचा विचार हा नेहमी विवेकाच्या कसोटीवरच करायला हवा.

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-17.12.2025-बुधवार.
===========================================