॥ ज्ञानेश्वरी भावार्थदीपिका ॥प्रथमोऽध्यायः – अध्याय पहिला ॥ओवी २३ -

[Atul Kaviraje]

॥ ज्ञानेश्वरी भावार्थदीपिका ॥
॥ अथ प्रथमोऽध्यायः – अध्याय पहिला ॥

॥ अर्जुनविषादयोगः ॥

येणें संग्रामाचेनि अवसरें । एथ कृपाळूपण नुपकरे ।हे आतांचि काय सोयरे । जाहले तुज ? ॥ २३ ॥
लढईच्या ऐन प्रसंगी कृपाळूपणा कामाचा नाही. हे तुझे आताच का सोयरे झाले आहेत ? ॥२-२३॥

श्री संत ज्ञानेश्वर महाराज विरचित 'ज्ञानेश्वरी' मधील पहिल्या अध्यायातील ओवी २३ वर आधारित सखोल लेख

॥ ज्ञानेश्वरी भावार्थदीपिका: सखोल विवेचन ॥

मूळ ओवी:

येणें संग्रामाचेनि अवसरें । एथ कृपाळूपण नुपकरे । हे आतांचि काय सोयरे । जाहले तुज ? ॥ २३ ॥

१. प्रस्तावना (Introduction)
कुरुक्षेत्रावर युद्धाच्या ऐन प्रसंगी अर्जुन मोहवश होऊन शस्त्रे खाली ठेवतो. तो आपल्या समोरच्या शत्रूंना 'माझे स्वकीय' म्हणून दया दाखवू लागतो. अशा वेळी भगवान श्रीकृष्ण (किंवा संवादातील विवेकी सूर) अर्जुनाला एका कठोर वास्तवाची जाणीव करून देतात. ही ओवी कर्तव्याच्या ठिकाणी भावनेचे महत्त्व किती असावे, यावर प्रकाश टाकते.

२. प्रत्येक ओळीचा अर्थ (Line by Line Meaning)
येणें संग्रामाचेनि अवसरें: युद्धाच्या या ऐन मोक्याच्या वेळी.

एथ कृपाळूपण नुपकरे: येथे दाखवलेला हा दयाळूपणा किंवा कृपा अजिबात उपयोगाची नाही, उलट ती घातक आहे.

हे आतांचि काय सोयरे: हे तुझे नातेवाईक (सोयरे) आताच अचानक कसे काय निर्माण झाले?

जाहले तुज: तुला यांचा पुळका आताच का आला?

३. विस्तृत आणि प्रदीर्घ विवेचन (Detailed Elaboration)
या ओवीत माऊलींनी मानवी मनाच्या 'वेळेनुसार बदलणाऱ्या भूमिकेवर' मार्मिक भाष्य केले आहे.

चुकीच्या वेळी चुकीची भावना: दया हा गुण चांगला आहे, पण तो कुठे दाखवायचा याचे भान हवे. समजा एखादा डॉक्टर शस्त्रक्रिया (Surgery) करत असताना 'रुग्णाला कापताना रक्त येईल' म्हणून दया दाखवू लागला, तर तो रुग्ण दगावेल. तसेच, रणांगणावर शत्रूला दया दाखवणे म्हणजे स्वतःचा आणि धर्माचा नाश ओढवून घेणे होय.

सोयरेपणाचा भ्रम: अर्जुनाला समोर उभे असलेले भीष्म, द्रोण हे 'नातेवाईक' म्हणून दिसत होते. श्रीकृष्ण विचारतात की, हेच लोक जेव्हा द्रौपदीचे वस्त्रहरण होत होते, जेव्हा पांडवांना विष दिले जात होते, तेव्हा तुझे 'सोयरे' नव्हते का? तेव्हा तुझी ही दया कुठे गेली होती? संकटाच्या वेळी कर्तव्य विसरून नाते शोधणे हे षंढपणाचे लक्षण आहे.

उदाहरण: एखादा न्यायाधीश गुन्हेगाराला शिक्षा सुनावताना 'हा तर माझा शेजारी आहे' म्हणून दया दाखवू लागला, तर न्यायव्यवस्थेचे संतुलन बिघडेल. कर्तव्याच्या खुर्चीवर बसल्यावर नातेसंबंध गळून पडायला हवेत.

४. समारोप आणि निष्कर्ष (Conclusion & Summary)
निष्कर्ष: जीवनात प्रत्येक गोष्टीची एक वेळ असते. युद्धाच्या वेळी दाखवलेली दया ही प्रगतीतील अडथळा असते. ही ओवी आपल्याला शिकवते की, कर्तव्याच्या मार्गावर चालताना 'मोह' जेव्हा 'दयेचे' रूप घेऊन येतो, तेव्हा तो अधिक धोकादायक असतो.

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-18.12.2025-गुरुवार.
===========================================