॥ ज्ञानेश्वरी भावार्थदीपिका: कर्तव्याची जागृती आणि मोहाचा निरास ॥⚖️🚩🏹🕉️ ⚖️🚩

[Atul Kaviraje]

॥ ज्ञानेश्वरी भावार्थदीपिका ॥
॥ अथ प्रथमोऽध्यायः – अध्याय पहिला ॥

॥ अर्जुनविषादयोगः ॥

तूं आधींचि काय नेणसी ? । कीं हे गोत्रज नोळखसी ? ।वायांचि काय करिसी । अतिशो आतां ? ॥ २४ ॥
हे तू पूर्वीच जाणत नव्हतास का ? किंवा या भाऊबंदांची तुला ओळख नव्हती का ? आताच त्यांच्याबद्दल हा विनाकारण फाजिल कळवळा का ? ॥२-२४॥

॥ ज्ञानेश्वरी भावार्थदीपिका: कर्तव्याची जागृती आणि मोहाचा निरास ॥

प्रस्तावना (Arambh):
श्रीमद्भगवद्गीता हा मानवी जीवनाचा मार्गदर्शक ग्रंथ आहे आणि माऊली ज्ञानेश्वर महाराजांनी 'ज्ञानेश्वरी'च्या माध्यमातून तो अधिक सुलभ केला आहे. कुरुक्षेत्रावर जेव्हा अर्जुन आपल्याच स्वकीयांना समोर पाहून मोहग्रस्त होतो, धनुष्य खाली ठेवतो आणि रडू लागतो, तेव्हा भगवान श्रीकृष्ण त्याला त्याच्या क्षात्रधर्माची आठवण करून देतात. प्रस्तुत ओवीमध्ये श्रीकृष्णांनी अर्जुनाच्या मनातील 'खोट्या दयेला' आणि 'वेळेवर निर्माण झालेल्या मोहाला' अत्यंत मार्मिकपणे छेद दिला आहे.

ओवीचा शब्दशः अर्थ (Pratyek Olicha Arth):
तूं आधींचि काय नेणसी ? : हे अर्जुना, तू हे (युद्ध आणि त्याचे परिणाम) आधीपासूनच जाणत नव्हतास का?

कीं हे गोत्रज नोळखसी ? : की हे तुझेच भाऊबंद (गोत्रज) आहेत, हे तुला माहीत नव्हते?

वायांचि काय करिसी : मग आता हे विनाकारण काय करत आहेस?

अतिशो आतां ? : हा असा फाजील कळवळा किंवा अतिशोक आताच का करत आहेस?

सखोल आणि प्रदीर्घ विवेचन (Vistrut Vivechan):
१. पूर्वज्ञानाची जाणीव: भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला विचारतात की, हे युद्ध होणार हे तुला वर्षानुवर्षांपासून माहित होते. पांडवांवर झालेला अन्याय, लाक्षागृह, द्युत आणि वनवास या सर्व घटनांवेळी समोरचे कौरव तुझे शत्रूच होते. मग आज अचानक रणांगणावर आल्यावर तू 'अज्ञानी' असल्यासारखा का वागत आहेस?

२. नात्यांचा खोटा मोह (गोत्रज): 'गोत्रज' म्हणजे एकाच कुळातील लोक. श्रीकृष्ण म्हणतात की, भीष्म तुझे पितामह आहेत आणि द्रोणाचार्य तुझे गुरु आहेत, हे सत्य काही आज सकाळी बदललेले नाही. तू त्यांना आयुष्यभर ओळखत आला आहेस. पण जेव्हा युद्धाची वेळ आली, तेव्हाच तुला हे नातेसंबंध आठवावेत, हा तुझा 'विवेक' नसून तुझा 'मोह' आहे.

३. 'अतिशो' किंवा फाजील कळवळा: माणूस जेव्हा कर्तव्यापासून पळ काढतो, तेव्हा तो 'दयेचा' मुखवटा परिधान करतो. अर्जुन म्हणत होता की मी यांना मारून पाप का घेऊ? पण श्रीकृष्ण त्याला सांगत आहेत की, ही दया नसून तुझे मानसिक दौर्बल्य आहे. अन्यायाविरुद्ध लढणे हे क्षत्रियाचे कर्तव्य आहे, तिथे नात्याचा विचार करणे म्हणजे धर्माला तिलांजली देणे होय.

४. वेळेचे गांभीर्य: युद्ध पुकारले गेले आहे, शंख फुंकले गेले आहेत आणि आता तू रडत बसला आहेस? हे वागणे तुला शोभत नाही. श्रीकृष्णांचे हे शब्द अर्जुनाला अंतर्मुख करणारे आहेत. ते त्याला सांगत आहेत की, भावनांच्या आहारी जाऊन कर्तव्याचा त्याग करणे हा अधर्म आहे.

उदाहरण: समजा एखादा न्यायाधीश आपल्या पदावर बसला आहे आणि गुन्हेगार त्याचा स्वतःचा नातेवाईक निघाला. अशा वेळी जर न्यायाधीश म्हणाला की "मी याला शिक्षा देणार नाही कारण तो माझा नातेवाईक आहे", तर तो न्यायाधीशाचा धर्म नव्हे. तिथे त्याला न्यायाचे पालन करावेच लागते. अर्जुनाची स्थितीही तशीच आहे.

निष्कर्ष (Nishkarsha):
या ओवीतून माऊली आपल्याला हे शिकवतात की, संकटाच्या किंवा निर्णयाच्या वेळी जेव्हा आपण भावनाप्रधान होतो, तेव्हा आपला विवेक हरवतो. कर्तव्य निभावताना नाती आणि मोह आड येता कामा नयेत.

⚖️🚩🏹🕉� रथचक्र कुरुक्षेत्र विवेक जागृती मोहनाश श्रीकृष्ण अर्जुन ज्ञानदीप ⚖️🚩🏹🕉�

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-19.12.2025-शुक्रवार.
===========================================