"कुरुक्षेत्रावरील सत्य: युद्धाचे निमित्त आणि कृष्ण-संवाद"🚩 🕉️ ☸️ 🏹 🐎 🏛️ ⚖️

[Atul Kaviraje]

॥ ज्ञानेश्वरी भावार्थदीपिका ॥
॥ अथ प्रथमोऽध्यायः – अध्याय पहिला ॥

॥ अर्जुनविषादयोगः ॥

आजिचें हें झुंज । काय जन्मा नवल तुज ? ।हें परस्परें तुम्हां व्याज । सदांचि आथी ॥ २५ ॥
आजचे हे युद्ध तुला जन्मात नवीन आहे का ? तुम्हा एकमेकांना लढावयास निमित्त हे नेहेमीचेच आहे. ॥२-२५॥

भाग १: सखोल मराठी लेख (विवेचन)

शीर्षक: "कुरुक्षेत्रावरील सत्य: युद्धाचे निमित्त आणि कृष्ण-संवाद"

आरंभ: श्रीमद्भगवद्गीता हा जगाचा मानबिंदू आहे, पण सामान्य माणसाला ती कळावी म्हणून ज्ञानेश्वर माउलींनी 'ज्ञानेश्वरी'च्या रूपाने अमृताचा वर्षाव केला. पहिल्या अध्यायात, ज्याला 'अर्जुनविषादयोग' म्हणतात, अर्जुन जेव्हा रणांगणावर आपल्याच नातेवाईकांना पाहून गोंधळून जातो, तेव्हा श्रीकृष्ण त्याला वास्तवाची जाणीव करून देतात. प्रस्तुत ओवी (२५) ही श्रीकृष्णाच्या त्या सूचक वाक्यांपैकी एक आहे, जिथे ते अर्जुनाच्या मनातील संभ्रमावर नेमके बोट ठेवतात.

ओवीचा सखोल भावार्थ आणि विवेचन:
ओवी:

आजिचें हें झुंज । काय जन्मा नवल तुज ? । हें परस्परें तुम्हां व्याज । सदांचि आथी ॥ २५ ॥

१. पहिल्या ओळीचा अर्थ (आजिचें हें झुंज । काय जन्मा नवल तुज ?): "आजचे हे युद्ध तुला तुझ्या आयुष्यात नवीन आहे का?"

विवेचन: श्रीकृष्ण अर्जुनाला विचारतात की, हे अर्जुना, तू आज या रणांगणावर उभा राहून असा का कावराबावरा होत आहेस? तू तर जन्मापासून पराक्रमी योद्धा आहेस. तू याआधी खांडववन दहन केलेस, निवातकवचांचा नाश केलास, विराटाच्या गाई सोडवण्यासाठी एकट्याने युद्ध केलेस. मग आज हे 'कुरुक्षेत्राचे युद्ध' तुला नवीन का वाटते? हे नवल वाटण्याचे काहीच कारण नाही.

२. दुसऱ्या ओळीचा अर्थ (हें परस्परें तुम्हां व्याज । सदांचि आथी): "तुम्हा दोघांच्या (कौरव-पांडव) दरम्यान हे युद्धाचे निमित्त तर नेहमीचेच आहे."

विवेचन: येथे 'व्याज' या शब्दाचा अर्थ 'निमित्त' किंवा 'कारण' असा आहे. पांडव आणि कौरव यांच्यात बालपणापासूनच संघर्ष सुरू आहे. विषाचा लाडू देणे असो, लाक्षागृहात जाळण्याचा प्रयत्न असो किंवा द्यूत खेळणे असो; तुम्हा दोघांमधील शत्रुत्व हे काही आजचे नाही. ते तुमच्या रक्तात आणि इतिहासात कायमचेच आहे. आज केवळ रणांगण हे त्याचे मोठे निमित्त बनले आहे.

उदाहरण (Udaharana Sahit): जसे एखाद्या जुन्या जखमेवर पुन्हा मार लागला की ती ठसठसते, तसे कौरव-पांडवांचे वैर हे जुनेच आहे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने सराव सामन्यात अनेकदा खेळले असावे, पण अंतिम सामन्यात (Final match) त्याला दडपण यावे, तशी अर्जुनाची अवस्था झाली आहे. श्रीकृष्ण त्याला त्याच्या जुन्या पराक्रमाची आणि शत्रूच्या जुन्या वागणुकीची आठवण करून देऊन भानावर आणत आहेत.

समारोप आणि निष्कर्ष: या ओवीतून माउलींनी अर्जुनाच्या मानसिक दुर्बलतेवर प्रकाश टाकला आहे. जेव्हा माणूस कर्तव्यापासून पळू पाहतो, तेव्हा तो 'हे सर्व नवीन आहे' किंवा 'मला हे जमणार नाही' असा बहाणा करतो. श्रीकृष्ण त्याला सांगतात की, हे तुझे नित्य कर्म आहे, यात नवीन काहीच नाही. जीवनातील संघर्ष हा अटळ आहे आणि त्याला सामोरे जाणे हेच शूराचे लक्षण आहे.

🚩 🕉� ☸️ 🏹 🐎 🏛� ⚖️ 📜 🙏 ✨ 🔱 🔆 🎯 🚩

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-20.12.2025-शनिवार.
===========================================