ओडिशावरील ब्रिटिश ताबा (१७ डिसेंबर १८०३):1-👑 ⚔️ 🗺️ 🚀 ✍️ ✅ 💰 🛑

[Atul Kaviraje]

1803-ईस्ट इंडिया कंपनी ने ओडिशा (Orissa/Odisha) पर कब्जा कर लिया।

The East India Company captured Orissa (now Odisha).

ओडिशावरील ब्रिटिश ताबा (१७ डिसेंबर १८०३): एक ऐतिहासिक विश्लेषण

१. परिचय: घटनेची पार्श्वभूमी आणि महत्त्व 📜

अ. ऐतिहासिक संदर्भ: १७ डिसेंबर १८०३ हा दिवस भारतीय इतिहासातील एका महत्त्वाच्या वळणाचे प्रतीक आहे. याच दिवशी ईस्ट इंडिया कंपनीने (East India Company) मराठा साम्राज्याच्या अखत्यारीतील ओडिशा प्रांतावर (तत्कालीन ओरिसा) पूर्णपणे ताबा मिळवला. हे दुसरे इंग्रज-मराठा युद्ध (१८०३-१८०५) सुरू असताना घडले.
ब. घटनेचे तात्काळ महत्त्व: या ताब्यामुळे बंगाल आणि मद्रास या दोन प्रमुख ब्रिटिश वसाहतींमधील जमीनमार्गाने जोडणी पूर्ण झाली. यामुळे ब्रिटिशांना भारताच्या पूर्व किनाऱ्यावरील आपली सत्ता आणि वाहतूक व्यवस्था अधिक बळकट करता आली.

२. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी: मराठा आणि ओडिशा 👑

अ. भोसले राजवटीचे नियंत्रण: १७५१ मध्ये मराठा सरदार रघुजी भोसले यांनी बंगालच्या नवाबकडून ओडिशाचा ताबा मिळवला होता. तेव्हापासून नागपूरचे भोसले हे ओडिशाचे शासक होते.
ब. महसूल आणि प्रशासन: मराठा राजवटीत ओडिशा महसुलाचा आणि धार्मिकदृष्ट्या महत्त्वाचा प्रदेश होता (उदा. पुरीचे जगन्नाथ मंदिर). भोसले शासकांनी या प्रदेशातून कर आणि खंडणी वसूल केली, परंतु त्यांचे प्रशासकीय नियंत्रण तुलनेने कमकुवत होते.

३. दुसरे इंग्रज-मराठा युद्धाचा संदर्भ ⚔️

अ. युद्धाचे कारण: १८०२ मध्ये झालेल्या वसईच्या तहानंतर (Treaty of Bassein) मराठा साम्राज्यात अंतर्गत फूट पडली आणि ब्रिटिशांनी याचा फायदा घेऊन त्यांच्यावर निर्णायक हल्ला चढवला. लॉर्ड वेलस्ली (Lord Wellesley) हे गव्हर्नर जनरल होते, ज्यांनी साम्राज्यवादाची धोरणे अत्यंत आक्रमकपणे राबवली.
ब. कंपनीचे ध्येय: या युद्धातील ब्रिटिशांचे मुख्य ध्येय होते – मराठा शक्तीचा नाश करणे, महत्त्वाचे प्रदेश काबीज करणे आणि भारतावर निर्विवाद वर्चस्व स्थापित करणे. ओडिशाचा ताबा हे याच धोरणाचा एक भाग होते.

४. ओडिशाचे सामरिक आणि भौगोलिक महत्त्व 🗺�⚓

अ. बंगाल-मद्रास संपर्क: ओडिशा हा बंगाल (ईशान्य) आणि मद्रास (दक्षिण) या ब्रिटिश प्रांतांच्या मध्ये असलेला एक अत्यंत महत्त्वाचा दुवा होता. यावर ताबा मिळवल्यास ब्रिटिशांना सैन्य आणि मालाची वाहतूक जलद आणि सुरक्षितपणे करता येणार होती.
ब. बंदरे आणि व्यापार: ओडिशाच्या किनाऱ्यावरील बंदरे (उदा. बालेश्वर) बंगालच्या खाडीतील व्यापारासाठी आणि नौदलाच्या हालचालीसाठी अत्यंत उपयुक्त होती.

५. ब्रिटिश आक्रमणाची तयारी: कर्नल हारकोर्टचे नेतृत्व 🚀

अ. सैन्यदलाची रचना: ओडिशात घुसखोरी करण्यासाठी मद्रास प्रेसिडेन्सीतून कर्नल जॉर्ज हारकोर्ट (Colonel George Harcourt) यांच्या नेतृत्वाखाली सैन्य पाठवण्यात आले. त्याचवेळी बंगालमधून कॅप्टन मॉर्गन (Captain Morgan) यांच्या नेतृत्वाखालील तुकडीने उत्तरेकडून हल्ला करण्याची योजना आखली होती.
ब. वेगाने ताबा: ब्रिटिश सैन्याने अत्यंत वेगाने हालचाल केली. त्यांनी फारसा प्रतिकार न होता बालेश्वर आणि नंतर कटक (Cuttack) येथील महत्त्वाच्या ठिकाणांवर ताबा मिळवला.

👑 ⚔️ 🗺� 🚀 ✍️ ✅ 💰 🛑

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-17.12.2025-बुधवार.
===========================================