ओडिशावरील ब्रिटिश ताबा (१७ डिसेंबर १८०३)-1-👑 ⚔️ 🗺️ 🚀 ✍️ ✅ 💰 🛑

[Atul Kaviraje]

1803-ईस्ट इंडिया कंपनी ने ओडिशा (Orissa/Odisha) पर कब्जा कर लिया।

The East India Company captured Orissa (now Odisha).

ओडिशावरील ब्रिटिश ताबा (१७ डिसेंबर १८०३): एक ऐतिहासिक विश्लेषण

६. पुरीची शांततामय शरणागती आणि कटकचा ताबा 🙏

अ. पुरीचा ताबा: सप्टेंबर १८०३ मध्ये पुरी येथील जगन्नाथ मंदिराचे प्रशासन आणि मराठा किल्लेदारांनी ब्रिटिशांपुढे कोणताही मोठा संघर्ष न करता शरणागती पत्करली. धार्मिक स्थळांचा आदर करण्याचे वचन ब्रिटिशांनी दिल्याने हा ताबा शांततेत पार पडला.
ब. कटकचा निर्णायक विजय: कटकचा किल्ला हा मराठा सत्तेचा केंद्रबिंदू होता. सप्टेंबर १८०३ च्या अखेरीस ब्रिटिशांनी कटकच्या किल्ल्यावरही ताबा मिळवला, ज्यामुळे मराठ्यांचे प्रशासकीय केंद्र हातून गेले.

७. निर्णायक करार: देवगावचा तह (Treaty of Deogaon) ✍️

अ. तहाची अट: नागपूरचे भोसले शासक रघुजी भोसले II यांचा पराभव झाल्यानंतर त्यांनी ब्रिटिशांशी १७ डिसेंबर १८०३ रोजी देवगावचा तह (Treaty of Deogaon) केला.
ब. औपचारिक हस्तांतरण: या तहानुसार रघुजी भोसले यांनी ओडिशा प्रांत (ज्यात वर्धा नदीच्या पश्चिमेकडील भागाचा समावेश नव्हता) ईस्ट इंडिया कंपनीला अधिकृतपणे सुपूर्द केला. या हस्तांतरणामुळे ब्रिटिशांचा ताबा कायदेशीररित्या स्थापित झाला.

८. मराठा प्रतिकार आणि अपयशाची कारणे 🛑

अ. अंतर्गत फूट: मराठा साम्राज्यामध्ये पेशवे आणि इतर सरदारांमध्ये सत्तेसाठी सतत संघर्ष होता, ज्यामुळे ते ब्रिटिशांविरुद्ध एकसंधपणे लढू शकले नाहीत.
ब. प्रशासकीय दुर्लक्ष: भोसले शासकांचे ओडिशाकडे दुर्लक्ष झाले होते आणि स्थानिक जमीनदार (उदा. पाइक) त्यांच्यावर असंतुष्ट होते. याचा फायदा ब्रिटिशांनी घेतला.
क. सैन्याची श्रेष्ठता: ईस्ट इंडिया कंपनीचे सैन्य अधिक प्रशिक्षित, शिस्तबद्ध आणि आधुनिक शस्त्रास्त्रांनी सुसज्ज होते.

९. दीर्घकालीन परिणाम आणि महत्त्व: ब्रिटिश प्रशासनाची सुरुवात ✅

अ. ईस्टर्न फ्रंटचे स्थिरीकरण: या विजयामुळे ब्रिटिशांनी भारताच्या पूर्व किनाऱ्यावरील आपली सत्ता मजबूत केली आणि त्यांच्या दोन्ही प्रमुख प्रांतांना जोडले.
ब. पाइक बंडाची पार्श्वभूमी: जरी ब्रिटिश प्रशासनाची स्थापना झाली तरी, त्यांच्या कठोर कर प्रणालीमुळे आणि जमीनदारी व्यवस्थेत केलेल्या बदलांमुळे कालांतराने असंतोष वाढला. या असंतोषातूनच १८१७ मध्ये 'पाइक बंड' (Paika Rebellion) झाले, जे ब्रिटिशांविरुद्धचे पहिले मोठे बंड ठरले.

१०. निष्कर्ष आणि समारोप: विश्लेषणात्मक सारांश

१७ डिसेंबर १८०३ रोजी झालेला देवगावचा तह आणि ओडिशाचा ताबा हे केवळ एक प्रादेशिक हस्तांतरण नव्हते, तर ते भारतातील ब्रिटिश साम्राज्याच्या विस्तारातील एक महत्त्वाचे आणि निर्णायक पाऊल होते. यामुळे मराठा साम्राज्याची शक्ती क्षीण झाली आणि ब्रिटिशांच्या 'divide and rule' (फोडा आणि राज्य करा) या धोरणाला यश मिळाले. ओडिशा हे ब्रिटिशांच्या साम्राज्याच्या धोरणासाठी एक मजबूत 'सेतू' (Bridge) ठरले, ज्यामुळे त्यांना बंगाल ते मद्रासपर्यंतचा प्रदेश सुरक्षित ठेवता आला आणि या किनाऱ्यावरील व्यापारावर पूर्ण नियंत्रण मिळाले.

🎨 ओडिशावरील ताबा: इमोजी सारांश (Emoji Abstract) 🖼�

📜 + 17 Dec 1803 ➡️ ⚔️ (दुसरे मराठा युद्ध) ➡️ 👑 (भोसले शासक) 🆚 🚀 (ईस्ट इंडिया कंपनी) ➡️ 🗺� (ओडिशा) + ⚓ (सामरिक महत्त्व) ➡️ ✍️ (देवगावचा तह) ➡️ ✅ (ब्रिटिश ताबा) ➡️ 💰 (नवीन महसूल) ➡️ 🛑 (मराठा सत्ता क्षीण) ➡️ 🦁 (पाइक बंड - १८१७).

इथे खालील इमोजी क्षितिज समांतर (Horizontally Arranged Emojis) ठेवलेले आहेत:

📜 ⚔️ 👑 🚀 🗺� ⚓ ✍️ ✅ 💰 🛑 🦁

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-17.12.2025-बुधवार.
===========================================