तिमूरचे दिल्लीवरील आक्रमण: १८ डिसेंबर १३९८-1-👑 💔 🗓️ 🐘 🏰 🔥 🗺️ ⚔️ ⏳

[Atul Kaviraje]

1398-तैमूर (Timur/Tamerlane) ने सुल्तान नुसरत शाह को हराकर दिल्ली पर कब्ज़ा किया।

Timur (Tamerlane) captured Delhi after defeating Sultan Nusrat Shah.

तिमूरचे दिल्लीवरील आक्रमण: १८ डिसेंबर १३९८

काळ, विनाश आणि सत्तांतराची कहाणी

घटक

वर्णन

शीर्षक:

मध्ययुगीन भारतावरचा सर्वात मोठा आघात: तैमूरचे दिल्लीवरील आक्रमण

ऐतिहासिक दिनांक:

१८ डिसेंबर १३९८

प्रमुख घटना:

तैमूरने सुल्तान नुसरत शाहचा पराभव करून दिल्लीवर कब्जा केला.

उद्देश:

या घटनेचे संपूर्ण ऐतिहासिक, सामाजिक आणि राजकीय महत्त्व विशद करणे.

१. परिचय आणि आक्रमणपूर्व पार्श्वभूमी (Introduction and Pre-Invasion Background) 📜

अ. परिचय: तैमूर (१३३६-१४०५), ज्याला तिमूरलंग (Tamerlane - 'लंगडा तैमूर') म्हणूनही ओळखले जाते, तो मध्य आशियातील समरकंदचा एक शक्तिशाली तुर्क-मंगोल शासक होता. त्याने १४ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात पर्शियापासून ते रशिया आणि भारतापर्यंत एक विशाल साम्राज्य स्थापन केले. त्याचे दिल्लीवरील आक्रमण हे केवळ भारताच्या इतिहासातील नव्हे, तर जागतिक इतिहासातील एक क्रूर आणि महत्त्वपूर्ण वळण होते.
ब. तुघलक घराण्याची कमकुवतता: १३९८ पर्यंत, दिल्ली सल्तनत (Tughlaq Dynasty) अंतर्गत कलह, वारसदार वाद आणि प्रादेशिक राज्यपालांच्या बंडांमुळे अत्यंत दुर्बळ झाली होती. सुल्तान नसलेल्या सत्ताकेंद्रांमुळे दिल्ली राजकीय दृष्ट्या अस्थिर झाली होती.

२. तैमूरच्या आक्रमणाची प्रेरणा आणि उद्देश (Motivation and Aim of Timur's Invasion) 💰

अ. संपत्तीची लालसा: भारताच्या अफाट संपत्तीबद्दल तैमूरने ऐकले होते. त्याचे मुख्य उद्दिष्ट दिल्ली आणि आसपासच्या प्रदेशातील संपत्ती लुटणे हे होते. (उदाहरणार्थ: दिल्लीतील मंदिरे आणि राजवाड्यांमधील सोन्या-चांदीचा साठा.)
ब. धार्मिक उत्साह (जिहाद): तैमूरने आपल्या आक्रमणाला 'जिहाद'चा (धार्मिक युद्ध) रंग दिला, ज्यामुळे त्याच्या सैनिकांमध्ये उत्साह निर्माण झाला. भारतातील 'मूर्तिपूजकांना' धडा शिकवणे, हे त्याचे दुसरे मुख्य कारण होते, जे त्याने आपल्या आत्मचरित्रात नमूद केले आहे.
क. साम्राज्याचा विस्तार: आपल्या समरकंद साम्राज्याची कीर्ती आणि धाक वाढवणे, हाही एक महत्त्वाचा राजकीय उद्देश होता.

३. आक्रमणाचा मार्ग आणि प्रारंभिक विजय (The Route of Invasion and Initial Conquests) ⛰️

अ. प्रवेश: तैमूरने सप्टेंबर १३९८ मध्ये सिंधू नदी पार करून भारतात प्रवेश केला. (संदर्भ: तैमूरचे 'तुझुक-ए-तैमूरी' हे आत्मचरित्र.)
ब. प्रारंभिक विजय: मुलतान आणि भटनेरसारख्या महत्त्वाच्या किल्ल्यांवर त्याने वेगाने कब्जा केला. या विजयांमुळे त्याला दिल्लीकडे कूच करण्यासाठी एक सुरक्षित मार्ग मिळाला. क्रूरतेमुळे स्थानिक शासकांमध्ये दहशत निर्माण झाली.

४. दिल्लीची राजकीय विखंडन अवस्था (Political Fragmentation of Delhi) ⚔️

अ. दोन सुल्तान: तैमूरच्या आगमनाच्या वेळी दिल्ली सल्तनतची अवस्था दयनीय होती. दिल्लीच्या गादीसाठी दोन प्रमुख दावेदार होते:
* नुसरत शाह (Nusrat Shah): त्याने जुन्या दिल्लीच्या काही भागांवर नियंत्रण ठेवले होते.
* महमूद शाह (Mahmud Shah): तुघलक घराण्याचा नामधारी शासक, जो काही अंतरावर राज्य करत होता.
ब. विखंडन: या दोन प्रतिस्पर्ध्यांमुळे दिल्लीच्या संरक्षणाची कोणतीही मजबूत योजना नव्हती आणि राजधानी अत्यंत कमकुवत झाली होती.

५. निर्णायक लढाई (Battle of Delhi) 🐘

अ. लढाईची तयारी: तैमूर दिल्लीच्या उत्तरेकडील मैदानावर (१७ डिसेंबर १३९८) पोहोचला. नुसरत शाह आणि त्याचे सेनापती एकत्र येऊन लढले.
ब. हत्तींची भूमिका: दिल्लीच्या सैन्याने मोठी आणि चिलखती युद्धहत्ती (War Elephants) वापरली. हे हत्ती तैमूरच्या सैन्यासाठी मोठे आव्हान होते. (उदाहरणार्थ: प्रत्येक हत्तीवर विषारी बाण आणि शस्त्रे असलेले सैनिक होते.)
क. तैमूरची युक्ती: तैमूरने हत्तींना घाबरवण्यासाठी आणि गोंधळ निर्माण करण्यासाठी जळणाऱ्या पेंढा आणि तेलाने भरलेले उंट पुढे पाठवले. उंटांना आग लागल्यामुळे ते हत्तींच्या दिशेने धावले आणि हत्ती घाबरून परत आपल्याच सैनिकांना चिरडू लागले.

👑 💔 🗓� 🐘 🏰 🔥 🗺� ⚔️ ⏳

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-18.12.2025-गुरुवार.
===========================================