॥ अभंग क्र. २०: आत्मतत्त्वाचा शोध आणि देहबुद्धीचा त्याग ॥-1-❌🤝🙏🎯🧘‍♂️🧠🏠🎭💔

[Atul Kaviraje]

संत तुकाराम महाराज अभंग गाथा-
अभंग क्र.२०
दुजे खंडे तरी । उरला तो अवघा हरी । आपणाबाहेरी । न लगे ठाव धुंडावा ॥१॥

इतुलें जाणावया जाणा । कोंड तरी मनें मना । पारधीच्या खुणा । जाणतेणेचि साधाव्य ॥ध्रु.॥

देह आधीं काय खरा । देहसंबंधपसारा । बुजगावणें चोरा । रक्षणसें भासतें ॥२॥

तुका करी जागा । नको वासपूं वाउगा । आहेसि तूं अंगा । अंगीं डोळे उघडी ॥३॥

अर्थ:-

ज्ञान मिळाल्यामुळे द्वैतभावनेचा निरास होतो, सर्वत्र परमेश्वराचा संचार आहे , हे ध्यानात येते; त्यामुळे आपल्यामधील आत्माराम ओळखता येतो .हे रहस्य जाणून घेण्यासाठी या आत्मारामची ओळख पटउन घेतली पाहिजे ज्या प्रमाणे परध्याची कला पारध्यालाच अवगत असते, तसे विष्णुदासाचे मन परमेश्वराला जाणून त्याच्याशी एकरूप होते .विषयवासनेमधे गुंतलेला हा देह खरा आहे का हे समजल्यावर देहासंमंधीचा पसारा खारा की खोटा हे लक्ष्यात येते जसे शेतीतिल बुजगावने चोराला पिकाचे रक्षण करणारे वाटते, तसा भ्रम मनुष्याच्या मनात देहाविषयी निर्माण होतो .तुकाराम महाराज म्हणतात, हे जीवा, जागा हो आणि तुझ्यामधील आत्मारामाला ओळख पटउन घे; कारण तूच परमेश्वरस्वरूप आहेस .

📜 ॥ संत तुकाराम महाराज अभंग गाथा ॥

॥ अभंग क्र. २०: आत्मतत्त्वाचा शोध आणि देहबुद्धीचा त्याग ॥
अभंग:

दुजे खंडे तरी । उरला तो अवघा हरी । आपणाबाहेरी । न लगे ठाव धुंडावा ॥१॥

इतुलें जाणावया जाणा । कोंड तरी मनें मना । पारधीच्या खुणा । जाणतेणेचि साधाव्य ॥ध्रु.॥

देह आधीं काय खरा । देहसंबंधपसारा । बुजगावणें चोरा । रक्षणसें भासतें ॥२॥

तुका करी जागा । नको वासपूं वाउगा । आहेसि तूं अंगा । अंगीं डोळे उघडी ॥३॥

१. सखोल भावार्थ (Sakhol Bhavarth) आणि विवेचन

▶️ आरंभ: अभंगाचा विषय आणि तात्त्विक भूमिका
संत तुकाराम महाराज आपल्या अभंग क्र. २० मध्ये अद्वैत तत्त्वज्ञानाचा आणि आत्मज्ञानाचा अत्यंत सोप्या भाषेत उपदेश करतात. जीवाच्या अंतिम कल्याणाचा मार्ग म्हणजे 'दुजेपणाचा' (द्वैत) त्याग करून स्वतःमध्येच 'हरी' (परमात्मा) शोधणे होय, हा या अभंगाचा मूळ विषय आहे. तुकोबा येथे देहबुद्धीचे बंधन आणि आत्म्याच्या अज्ञानावर कठोर प्रहार करतात.

▶️ अभंगाचे मराठी संपूर्ण विस्तृत आणि प्रदीर्घ विवेचन

१. दुजे खंडे तरी । उरला तो अवघा हरी । आपणाबाहेरी । न लगे ठाव धुंडावा ॥१॥
प्रत्येक ओळीचा अर्थ:

दुजे खंडे तरी: जर मनातील 'दुजेपणा' (मी आणि इतर, मी आणि देव, द्वैत) नष्ट झाला तर.

उरला तो अवघा हरी: जे काही उरते, ते फक्त 'हरी' (परमात्मा) स्वरूप आहे.

आपणाबाहेरी: आपल्या स्वतःच्या आतून बाहेर.

न लगे ठाव धुंडावा: परमात्म्याचा ठाव (स्थान) शोधण्याची गरज नाही.

विस्तृत विवेचन: तुकोबा स्पष्ट करतात की, या जगात 'दुसरा' कोणी नाही. सर्व काही एकच परमतत्त्व आहे. आपण स्वतःला देह मानल्याने आणि इतर जगाला वेगळे मानल्याने 'द्वैत' निर्माण होते. हा द्वैतभाव नष्ट झाला (खंडला) की, सर्वत्र 'हरी' अर्थात परमात्माच भरलेला दिसतो. त्यामुळे परमेश्वराला मंदिरात, तीर्थात किंवा इतरत्र शोधण्याची आवश्यकता नाही; तो आपल्या आतमध्येच (आत्म्यात) वास करत आहे.

उदाहरण: समुद्रातून एक लहानसा थेंब घेतला आणि त्याला समुद्रापासून वेगळे मानले, तर ते द्वैत आहे. पण जेव्हा थेंबाला कळते की तो स्वतःच समुद्र आहे, तेव्हा त्याला समुद्राच्या विशालतेसाठी बाहेर जावे लागत नाही. ❌🤝🙏

२. इतुलें जाणावया जाणा । कोंड तरी मनें मना । पारधीच्या खुणा । जाणतेणेचि साधाव्य ॥ध्रु.॥
प्रत्येक ओळीचा अर्थ:

इतुलें जाणावया जाणा: हे एवढे सोपे सत्य जाणून घेण्यासाठी.

कोंड तरी मनें मना: आपल्या मनानेच या मनाला (चंचल वृत्तीला) कोंडून (बांधून/स्थिर करून) टाक.

पारधीच्या खुणा: शिकारीच्या खुणा (आत्मशोधनाच्या खुणा/युक्ती).

जाणतेणेचि साधाव्य: त्या जाणत्या पुरुषांनीच (आत्मज्ञानी पुरुषांनी) साधायला (प्राप्त करायला) हवे.

विस्तृत विवेचन: ही ध्रुवपदाची ओवी आहे, जी अभंगाचे सार सांगते. हे सत्य जाणून घेण्यासाठी बाहेर कोणाकडे जाण्याची गरज नाही, तर 'मन' हेच साधन आहे. चंचल मनाला मनानेच संयमनात आणले पाहिजे (मनोनिग्रह). जसा शिकारी (पारधी) आपल्या लक्ष्याच्या खुणा ओळखतो, तसेच आत्मज्ञानी पुरुषांनी आत्मशोधनाच्या युक्ती (साधना) स्वतःच्या अंतरातच साधायच्या असतात. बाह्य साधने सोडून आंतरिक साधना करण्यावर जोर दिला आहे.

उदाहरण: बाण मारण्यासाठी जसे धनुष्य स्थिर करावे लागते, तसेच आत्मज्ञान मिळवण्यासाठी चंचल मनाला स्थिर (कोंडून) करावे लागते. 🎯🧘�♂️🧠

🎉 इमोजी सारांश (Emoji Summary) - लेख
❌🤝🙏🎯🧘�♂️🧠🏠🎭💔📢👁�📜💖✨

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-15.12.2025-सोमवार.
===========================================