॥ अभंग क्र. २०: आत्मतत्त्वाचा शोध आणि देहबुद्धीचा त्याग ॥-2-❌🤝🙏🎯🧘‍♂️🧠🏠🎭💔

[Atul Kaviraje]

संत तुकाराम महाराज अभंग गाथा-
अभंग क्र.२०
दुजे खंडे तरी । उरला तो अवघा हरी । आपणाबाहेरी । न लगे ठाव धुंडावा ॥१॥

इतुलें जाणावया जाणा । कोंड तरी मनें मना । पारधीच्या खुणा । जाणतेणेचि साधाव्य ॥ध्रु.॥

देह आधीं काय खरा । देहसंबंधपसारा । बुजगावणें चोरा । रक्षणसें भासतें ॥२॥

तुका करी जागा । नको वासपूं वाउगा । आहेसि तूं अंगा । अंगीं डोळे उघडी ॥३॥

३. देह आधीं काय खरा । देहसंबंधपसारा । बुजगावणें चोरा । रक्षणसें भासतें ॥२॥
प्रत्येक ओळीचा अर्थ:

देह आधीं काय खरा: हा देह (शरीर) मुळात खरंच खरा आहे का? (अर्थात, तो नश्वर आहे.)

देहसंबंधपसारा: देहाशी संबंधित असलेले सर्व संबंध आणि पसारा (उदा. कुटुंब, धन, प्रतिष्ठा).

बुजगावणें चोरा: चोरांना (येथे विकार/मोह/काळ) दूर ठेवण्यासाठी लावलेले बुजगावणं.

रक्षणसें भासतें: पण तेच आपल्याला (चुकीने) आपले रक्षण करत आहे, असे वाटते.

विस्तृत विवेचन: तुकोबा येथे देहबुद्धीवर आघात करतात. हा देह नश्वर आहे, तरीही आपण त्याला सत्य मानतो. या नश्वर देहाशी जोडलेले कुटुंब, धन, प्रतिष्ठा (देहसंबंधपसारा) यांवर आपण आसक्त होतो. हे सर्व संबंध एका बुजगावण्‍यासारखे आहेत—बुजगावणं जसे शेताचे रक्षण करते असे भासते, पण ते निष्प्रभ असते, त्याचप्रमाणे हा पसारा आपल्याला मोहाच्या चोरांपासून रक्षण करतो असे वाटते, पण ते केवळ एक भ्रम आहे. हे संबंध क्षणिक आणि अस्थिर आहेत.

उदाहरण: बालपणी खेळलेले मातीचे घर जसे काही वेळाने कोसळते, तसा हा देह आणि देहसंबंधाचा पसारा नश्वर आहे. 🏠🎭💔

४. तुका करी जागा । नको वासपूं वाउगा । आहेसि तूं अंगा । अंगीं डोळे उघडी ॥३॥
प्रत्येक ओळीचा अर्थ:

तुका करी जागा: तुकाराम तुम्हाला जागे करत आहेत (अज्ञानातून बाहेर काढत आहेत).

नको वासपूं वाउगा: (परमेश्वराला) व्यर्थ शोधू नकोस (वाउगा वासपूं).

आहेसि तूं अंगा: (परमात्मा) तुझ्या स्वतःच्या शरीरात/आत्म्यातच आहे.

अंगीं डोळे उघडी: तुझ्या आत्म्याचे (ज्ञानाचे) डोळे उघड.

विस्तृत विवेचन: अभंगाच्या शेवटच्या टप्प्यात तुकोबा भक्ताला जागृत करतात. ते सांगतात, 'अरे जीवा! तू व्यर्थ आणि निष्फळ शोध घेण्यात वेळ वाया घालवू नकोस. ज्याला तू बाहेर शोधतोस, तो परमात्मा (हरी) तुझ्या स्वतःच्या आत्म्यात (अंगात) वास करतो.' तू आता ज्ञानाचे डोळे (आंतरिक दृष्टी) उघड आणि हे सत्य स्वीकार. बाह्य साधनांपेक्षा आंतरिक आत्मपरीक्षण महत्त्वाचे आहे.

उदाहरण: कस्तुरीचा सुगंध स्वतःच्याच बेंबीत असूनही हरीण जसे तो सुगंध बाहेर शोधत धावते, तसेच आपण परमात्मा आपल्यात असूनही त्याला बाहेर शोधत असतो. 📢🧘�♂️👁�

▶️ समारोप आणि निष्कर्ष (Samarop ani Nishkarsha)
संत तुकाराम महाराजांचा हा अभंग आत्म-साधना आणि अद्वैत तत्त्वज्ञानाचा आधार आहे.

निष्कर्ष: तुकोबांचा संदेश स्पष्ट आहे—द्वैतभावना आणि देहबुद्धी हेच दुःखाचे मूळ कारण आहे. या नश्वर देहसंबंधांना सत्य मानणे हा भ्रम आहे. या भ्रमातून बाहेर पडण्यासाठी मनाला स्थिर करणे (मनोनिग्रह) आवश्यक आहे. परमात्म्याचा शोध बाहेर नाही, तर स्वतःच्या आतमध्ये आहे. ज्ञानाचे डोळे उघडून आत्मतत्त्वाचा अनुभव घेणे, हेच मानवी जीवनाचे अंतिम ध्येय आहे.

🎉 इमोजी सारांश (Emoji Summary) - लेख
❌🤝🙏🎯🧘�♂️🧠🏠🎭💔📢👁�📜💖✨

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-15.12.2025-सोमवार.
===========================================