॥ अभंग क्र. २१: समत्व आणि वैष्णव धर्म ॥-1-🌎🙏❌👂💖🤝🚫😠💡👤💔✨

[Atul Kaviraje]

संत तुकाराम महाराज अभंग गाथा-
अभंग क्र.२१
विष्णुमय जग वैष्णवांचा धर्म । भेदाभेदभ्रम अमंगळ ॥१॥

अइका जी तुम्ही भक्त भागवत । कराल तें हित सत्य करा ॥ध्रु.॥

कोणा ही जिवाचा न घडावा मत्सर । वर्म सर्वेश्वरपूजनाचें ॥२॥

तुका म्हणे एका देहाचे अवयव । सुख दुःख जीव भोग पावे ॥३॥

अर्थ:-

हे जग विष्णुमय आहे, वैष्णव हा एकच धर्म सर्वत्र आहे, माणसामाणसांमध्ये भेद करने ही अमंगल बाब आहे .हे भक्तजनहो, तुम्ही भगवंतचे श्रवण, चिंतन करून आपले हित साधुन घ्या .आपल्या हातून कोण्याही जीवांचा मत्सर घडू नये, हीच खरी ईश्वर भक्ति आहे .तुकाराम महाराज म्हणतात, की शरीच्या कुठल्याही अवयवाला दुःख झाले तर ते संपुर्ण शरीराला, तसेच शरीरातील जीवाला जाणवते त्याप्रमाणे विष्णुमय जगातील कोणत्याही जीवाचा मत्सर आपल्या हातून घडला असता तो इश्वराचा मत्सर केल्यासारखा आहे .

📜 ॥ संत तुकाराम महाराज अभंग गाथा ॥

॥ अभंग क्र. २१: समत्व आणि वैष्णव धर्म ॥
अभंग:

विष्णुमय जग वैष्णवांचा धर्म । भेदाभेदभ्रम अमंगळ ॥१॥

अइका जी तुम्ही भक्त भागवत । कराल तें हित सत्य करा ॥ध्रु.॥

कोणा ही जिवाचा न घडावा मत्सर । वर्म सर्वेश्वरपूजनाचें ॥२॥

तुका म्हणे एका देहाचे अवयव । सुख दुःख जीव भोग पावे ॥३॥

१. सखोल भावार्थ (Sakhol Bhavarth) आणि विवेचन

▶️ आरंभ: अभंगाचा विषय आणि वैश्विक समतेचा संदेश
संत तुकाराम महाराज या अभंग क्र. २१ मध्ये वैष्णव धर्माचे सार (वैष्णवांचा धर्म) स्पष्ट करतात. त्यांचा मुख्य भर समत्व (सर्वत्र परमेश्वर पाहणे) आणि अभेदभावावर आहे. जगात सर्वत्र विष्णू (ईश्वर) भरलेला आहे, त्यामुळे कोणताही भेद करणे हे अमंगळ (अशुभ) आहे, हा या अभंगाचा मूळ संदेश आहे. तुकोबांनी येथे मानवी जीवनातील एकत्व (Unity) आणि समभावाचे महत्त्व सांगितले आहे.

▶️ अभंगाचे मराठी संपूर्ण विस्तृत आणि प्रदीर्घ विवेचन

१. विष्णुमय जग वैष्णवांचा धर्म । भेदाभेदभ्रम अमंगळ ॥१॥
प्रत्येक ओळीचा अर्थ:

विष्णुमय जग: हे संपूर्ण जग विष्णूने (परमेश्वराने) व्यापलेले आहे.

वैष्णवांचा धर्म: सर्व जीवांमध्ये विष्णूला पाहणे हाच वैष्णवांचा धर्म आहे.

भेदाभेदभ्रम: भेद (उच्च-नीच, माझे-तुझे) करण्याची भावना आणि हा भ्रम.

अमंगळ: अशुभ आहे, अनिष्ट आहे.

विस्तृत विवेचन: तुकोबा अत्यंत स्पष्टपणे सांगतात की, जे खरे वैष्णव (विष्णूचे भक्त) आहेत, त्यांच्यासाठी हे संपूर्ण जग परमेश्वराचे स्वरूप आहे. प्रत्येक जीव, प्रत्येक वस्तू, ही ईश्वराचीच निर्मिती आहे. त्यामुळे माणूस, जात, धर्म किंवा गरीब-श्रीमंत असा कोणताही भेद करणे (भेदाभेदभ्रम) हे अशुभ आणि पापाचे लक्षण आहे. वैष्णव धर्माचे पहिले आणि महत्त्वाचे तत्त्व म्हणजे सर्वत्र समता ठेवणे.

उदाहरण: सुवर्ण कितीही वेगवेगळ्या आकारांमध्ये असले तरी ते मूलतः सोनेच असते. तसेच जीव कितीही वेगळे दिसले तरी, ते सर्व एकाच विष्णुतत्त्वाचे अंश आहेत. 🌎🙏❌

२. अइका जी तुम्ही भक्त भागवत । कराल तें हित सत्य करा ॥ध्रु.॥
प्रत्येक ओळीचा अर्थ:

अइका जी तुम्ही भक्त भागवत: अहो भक्तजन आणि भगवंताचे उपासक (भागवत), तुम्ही ऐका.

कराल तें हित: तुम्ही जे काही कृत्य कराल, ते हितकारक (कल्याणकारी) असले पाहिजे.

सत्य करा: (आणि) ते सत्य मानून, त्या कल्याणासाठी खऱ्या मनाने कार्य करा.

विस्तृत विवेचन: हे ध्रुवपद भक्तांना उद्देशून आहे. तुकोबा म्हणतात, तुम्ही स्वतःला भक्त आणि भागवत (भगवंताचे उपासक) म्हणवता, तर तुम्ही जे काही कृत्य कराल, ते केवळ स्वतःच्या फायद्याचे नव्हे, तर सर्वांच्या कल्याणाचे (हित) असायला हवे. आणि हे हित (कल्याण) करण्याची भावना केवळ बोलून नव्हे, तर खऱ्या मनाने (सत्य) आचरणात आणायला हवी. म्हणजे तुमचे कर्म शुद्ध असावे.

उदाहरण: देवाचे नाव घेऊन दानधर्म करणे, पण मनात स्वार्थ ठेवणे, हे खरे हित नव्हे. तर निस्वार्थ भावाने केलेली सेवा हे सत्य हित आहे. 👂💖🤝

🎉 इमोजी सारांश (Emoji Summary) - लेख
🌎🙏❌👂💖🤝🚫😠💡👤💔✨

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-16.12.2025-मंगळवार.
===========================================