॥ अभंग क्र. २१: समत्व आणि वैष्णव धर्म ॥-2-🌎🙏❌👂💖🤝🚫😠💡👤💔✨

[Atul Kaviraje]

संत तुकाराम महाराज अभंग गाथा-
अभंग क्र.२१
विष्णुमय जग वैष्णवांचा धर्म । भेदाभेदभ्रम अमंगळ ॥१॥

अइका जी तुम्ही भक्त भागवत । कराल तें हित सत्य करा ॥ध्रु.॥

कोणा ही जिवाचा न घडावा मत्सर । वर्म सर्वेश्वरपूजनाचें ॥२॥

तुका म्हणे एका देहाचे अवयव । सुख दुःख जीव भोग पावे ॥३॥

३. कोणा ही जिवाचा न घडावा मत्सर । वर्म सर्वेश्वरपूजनाचें ॥२॥
प्रत्येक ओळीचा अर्थ:

कोणा ही जिवाचा: कोणत्याही जीवाचा.

न घडावा मत्सर: मत्सर (द्वेष, जळफळाट) करू नये.

वर्म सर्वेश्वरपूजनाचें: हेच सर्वेश्वराची (परमेश्वराची) पूजा करण्याचे खरे रहस्य (वर्म) आहे.

विस्तृत विवेचन: हा अभंगाचा मुख्य भाग आहे. तुकोबा सांगतात की, जर संपूर्ण जग विष्णूमय आहे, तर दुसऱ्या कोणत्याही जीवाचा मत्सर करणे किंवा द्वेष करणे, हे ईश्वराचाच अपमान करण्यासारखे आहे. मत्सर न करणे, द्वेष न करणे आणि सर्वांना समान मानणे, हेच सर्वव्यापी परमेश्वराची पूजा करण्याचे खरे गुपित आहे. मंदिरात मूर्तीची पूजा करण्यापेक्षा, प्रत्येक जीवामध्ये परमेश्वराला पाहून त्याची सेवा करणे, हीच खरी पूजा आहे.

उदाहरण: जसे राजाच्या सेवकाला सन्मान देणे, हे राजाच्या सन्मानासारखे असते, तसेच प्रत्येक जीवाचा आदर करणे, हे सर्वेश्वराची पूजा करण्यासारखे आहे. 🚫😠🙏💡

४. तुका म्हणे एका देहाचे अवयव । सुख दुःख जीव भोग पावे ॥३॥
प्रत्येक ओळीचा अर्थ:

तुका म्हणे एका देहाचे अवयव: तुकाराम महाराज म्हणतात की (आपण सर्व) एकाच शरीराचे अवयव आहोत.

सुख दुःख जीव भोग पावे: (म्हणून) शरीराच्या कोणत्याही भागाला (जीवाला) सुख किंवा दुःख मिळाले, तरी ते संपूर्ण जीव (शरीर) भोगतो.

विस्तृत विवेचन: तुकोबांनी मानवी समाजाला एका शरीराची उपमा दिली आहे. जसे शरीराचा एखादा अवयव दुखला, तर संपूर्ण शरीराला त्याचे दुःख होते; हात दुखला तर पाय त्याला आधार देतो. त्याचप्रमाणे, समाजात कोणी दुःखी असेल, तर इतरांनी त्याचा मत्सर न करता, त्याला मदत करायला हवी. आपण सर्व एकाच ईश्वरी तत्त्वाचे भाग आहोत. त्यामुळे दुसऱ्याचे दुःख आपलेच मानणे, हेच मानवतेचे लक्षण आहे.

उदाहरण: पायाला काटा टोचला तर हात लगेच तो काटा काढायला धावतो. त्याचप्रमाणे, समाजात कोणी अडचणीत असल्यास, मदत करणे, हाच समत्वभाव आहे. 👤🤝💔

▶️ समारोप आणि निष्कर्ष (Samarop ani Nishkarsha)
संत तुकाराम महाराजांचा हा अभंग सामाजिक समता, विश्वबंधुत्व आणि निष्काम कर्मयोगाचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे.

निष्कर्ष: तुकोबांचा संदेश हा आहे की, खरे वैष्णवत्व हे भेदभावरहित जीवनात आहे. संपूर्ण जगाला परमेश्वराचे स्वरूप मानणे आणि कोणत्याही जीवाचा मत्सर न करणे, हेच ईश्वरपूजेचे खरे रहस्य आहे. आपण सर्व एकाच ईश्वरी शरीराचे अवयव आहोत, त्यामुळे दुसऱ्याच्या सुखात आनंद मानणे आणि दुःखात आधार देणे, हेच मानवी आणि वैष्णव धर्माचे अंतिम कर्तव्य आहे.

🎉 इमोजी सारांश (Emoji Summary) - लेख
🌎🙏❌👂💖🤝🚫😠💡👤💔✨

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-16.12.2025-मंगळवार.
===========================================