अभंग क्र. २२-॥ संत तुकाराम महाराज अभंग गाथा:-

[Atul Kaviraje]

संत तुकाराम महाराज अभंग गाथा-
अभंग क्र.२२
आम्ही जरी आस । जालों टाकोनि उदास ॥१॥

आतां कोण भय धरी । पुढें मरणाचें हरी ॥ध्रु.॥

भलते ठायीं पडों । देह तुरंगीं हा चढो ॥२॥

तुमचें तुम्हांपासीं । आम्ही आहों जैसीं तैसीं ॥३॥

गेले मानामान । सुखदुःखाचें खंडन ॥४॥

तुका म्हणे चित्तीं । नाहीं वागवीत खंती ॥५॥

अर्थ:-

आम्ही प्रपंच्यातील सर्व आशा- अपेक्षा, विषयवासना सोडून प्रपंच्याविषयी उदासीन झालो आहो .हे परमेश्वरा, त्यामुळे आता आम्हाला मरणाची भीति वाटत नाही .जीवनात आम्ही विठ्ठलाचे दास बनूण राहु; मग भले सुख येवो वा दुःख येवो माणपान, सुखदुःखाचे आमच्या जीवनातून उच्चाटन झाले आहे .तुकाराम महाराज म्हणतात, या माझ्या प्रपंच्याविषयीच्या उदासिनतेचि मला खंत वाटत नाही .

जगद्गुरु संत तुकाराम महाराज यांच्या अभंग गाथेतील अभंग क्र. २२ वर आधारित सखोल लेख

॥ संत तुकाराम महाराज अभंग गाथा: सखोल विवेचन ॥

मूळ अभंग:

आम्ही जरी आस । जालों टाकोनि उदास ॥१॥ आतां कोण भय धरी । पुढें मरणाचें हरी ॥ध्रु.॥ भलते ठायीं पडों । देह तुरंगीं हा चढो ॥२॥ तुमचें तुम्हांपासीं । आम्ही आहों जैसीं तैसीं ॥३॥ गेले मानामान । सुखदुःखाचें खंडन ॥४॥ तुका म्हणे चित्तीं । नाहीं वागवीत खंती ॥५॥

१. प्रस्तावना (Introduction)
संत तुकाराम महाराज या अभंगातून एका 'स्थितप्रज्ञ' भक्ताची अवस्था मांडतात. जेव्हा एखादा भक्त पूर्णपणे देवाच्या चरणी समर्पित होतो आणि जगाच्या मोह-माया, आशा-पाशातून मुक्त होतो, तेव्हा त्याला मृत्यूचेही भय राहत नाही. हे "निर्भयतेचे" आणि "विदेही अवस्थेचे" वर्णन करणारा हा अत्यंत सामर्थ्यशाली अभंग आहे.

२. प्रत्येक ओळीचा अर्थ (Line by Line Meaning)
आम्ही जरी आस...: आम्ही सर्व सांसारिक आशा-इच्छा (आस) सोडून देऊन विरक्त (उदास) झालो आहोत.

आतां कोण भय धरी...: हे हरी (देवा), आता आम्हाला मरणाचे देखील भय उरलेले नाही.

भलते ठायीं पडों...: आमचा देह कोणत्याही स्थितीत पडो किंवा राहू दे.

देह तुरंगीं हा चढो...: हा देह जणू घोडा (तुरंगी) बनवून आम्ही त्यावर स्वार झालो आहोत, आता त्याचे काहीही होवो.

तुमचें तुम्हांपासीं...: तुमचे (जगाचे) वैभव तुमच्याकडे असू दे, आम्ही जसे आहोत तसे आमच्या स्वरूपात आनंदी आहोत.

गेले मानामान...: मानापमान आणि सुख-दुःख या द्वंद्वांचे आता पूर्णपणे खंडन झाले आहे.

तुका म्हणे चित्तीं...: तुकाराम महाराज म्हणतात, आता आमच्या मनात कोणत्याही प्रकारची खंत किंवा दुःख उरले नाही.

३. विस्तृत आणि प्रदीर्घ विवेचन (Detailed Elaboration)
तुकाराम महाराज या अभंगात 'उदासीन' शब्दाचा वापर करतात, ज्याचा अर्थ 'दुःखी' नसून 'साक्षी' राहणे (Detachment) असा आहे.

आशेचा त्याग: माणसाला दुःख कशामुळे होते? तर 'आशेमुळे'. जेव्हा महाराज म्हणतात की मी "आस टाकोनि उदास जालों", तेव्हा त्यांनी दुःखाचे मूळच कापून टाकले आहे. ज्याला काही नको, त्याला कशाची भीती?

मरणाचे भय संपले: मानवी जीवनातील सर्वात मोठे भय म्हणजे मृत्यू. पण ज्याने आपला देह पांडुरंगाला अर्पण केला, त्याला मृत्यू ही केवळ एक अवस्था वाटते.

द्वंद्वापलीकडे: समाजात वावरताना आपल्याला मान-अपमान टोचतात, सुख-दुःख हलवून सोडतात. पण तुकोबा म्हणतात, आम्ही या सर्वांच्या पलीकडे गेलो आहोत. आम्हाला आता कोणाच्या कौतुकाची गरज नाही आणि कोणाच्या निंदेचे दुःख नाही.

उदाहरण: एखादा सैनिक जसा रणांगणावर आपला देह देशासाठी अर्पण करतो, तेव्हा त्याला गोळी लागण्याचे भय उरत नाही. तसेच तुकोबांनी आपला देह विठ्ठल चरणी वाहिला आहे.

४. समारोप आणि निष्कर्ष (Conclusion & Summary)
निष्कर्ष: हा अभंग मानवी मनाला अत्यंतिक शांतता आणि निर्भयता मिळवून देणारा आहे. जोपर्यंत आपण 'माझे-माझे' करतो, तोपर्यंत आपण भीतीमध्ये जगतो. ज्या क्षणी आपण 'सर्व तुझेच आहे' म्हणतो, त्या क्षणी आपण मुक्त होतो. तुकाराम महाराज याच मुक्तीचा आनंद या अभंगातून व्यक्त करतात.

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-17.12.2025-बुधवार.
===========================================