अभंग क्र. २३ -॥ संत तुकाराम महाराज अभंग गाथा:-

[Atul Kaviraje]

संत तुकाराम महाराज अभंग गाथा-
अभंग क्र.२३
निंदी कोणी मारी । वंदी कोणी पूजा करी ॥१॥

मज हें ही नाहीं तें ही नाहीं । वेगळा दोहीं पासुनी ॥ध्रु.॥

देहभोग भोगें घडे । जें जें जोडे तें बरें ॥२॥

अवघें पावे नारायणीं । जनार्दनीं तुकयांचें ॥३॥

अर्थ:-

या जगात आपली कुणी स्तुति करो वा निंदा करो, मला त्याचे काही सुखदुःख वाटत नाही .कारण निंदा व स्तुति या दोन्ही गोष्टीं पासून मी निराळा आहे .पूर्वसंचितानुसार या देहाला सुखदुःख प्राप्त होतात, ते देहभोग मी निमुटपने भोगतो.तुकाराम महाराज म्हणतात मी विठ्ठलरूप असल्यामुळे माझे देह भोग मी विट्ठलालाच अर्पण करीत आहे.

जगद्गुरु संत तुकाराम महाराज यांच्या अभंग गाथेतील अभंग क्र. २३ वर आधारित सखोल लेख

॥ संत तुकाराम महाराज अभंग गाथा: सखोल विवेचन ॥

मूळ अभंग:

निंदी कोणी मारी । वंदी कोणी पूजा करी ॥१॥ मज हें ही नाहीं तें ही नाहीं । वेगळा दोहीं पासुनी ॥ध्रु.॥ देहभोग भोगें घडे । जें जें जोडे तें बरें ॥२॥ अवघें पावे नारायणीं । जनार्दनीं तुकयांचें ॥३॥

१. प्रस्तावना (Introduction)
हा अभंग संत तुकाराम महाराजांच्या 'विदेही' आणि 'अलिप्त' अवस्थेचे दर्शन घडवतो. सामान्य माणूस हा स्तुतीने हरखून जातो आणि निंदेने दुःखी होतो. परंतु, तुकोबा अशा एका शिखरावर पोहोचले आहेत जिथे त्यांना जगाच्या वागण्याने कोणताही फरक पडत नाही. आत्मज्ञानामुळे प्राप्त झालेली ही 'समता' या अभंगाचा मुख्य गाभा आहे.

२. प्रत्येक ओळीचा अर्थ (Line by Line Meaning)
निंदी कोणी मारी...: कोणी माझी निंदा करो अथवा मला मारहाण करो, किंवा कोणी माझी वंदना (स्तुती) करो अथवा पूजा करो.

मज हें ही नाहीं तें ही नाहीं...: मला या दोन्ही गोष्टींचा स्पर्श होत नाही; मला निंदाही जाणवत नाही आणि स्तुतीचेही कौतुक वाटत नाही.

वेगळा दोहीं पासुनी: मी या दोन्ही द्वंद्वांपेक्षा (स्तुती-निंदा) पूर्णपणे वेगळा आणि अलिप्त आहे.

देहभोग भोगें घडे...: शरीराला जे काही भोगावे लागते (सुख किंवा दुःख), ते प्रारब्धानुसार घडत असते.

जें जें जोडे तें बरें: जे काही माझ्या वाट्याला येईल, ते मी आनंदाने स्वीकारतो; कारण ते देवाचेच देणे आहे.

अवघें पावे नारायणीं...: तुकाराम महाराज म्हणतात, माझे सर्वस्व आता नारायणाने (देवाने) व्यापले आहे, मी जनार्दनाच्या स्वरूपात विरघळलो आहे.

३. विस्तृत आणि प्रदीर्घ विवेचन (Detailed Elaboration)
तुकाराम महाराज या अभंगातून 'स्थितप्रज्ञता' स्पष्ट करतात.

द्वैत आणि अद्वैत: जोपर्यंत आपल्याला वाटते की "मी शरीर आहे", तोपर्यंत आपल्याला मार बसला तर दुःख होते. पण जेव्हा "मी आत्मा आहे" हे उमजते, तेव्हा शरीराचे हाल आत्म्याला स्पर्श करू शकत नाहीत. तुकोबा म्हणतात की निंदा करणारा आणि वंदना करणारा हे दोन्ही माझ्यासाठी सारखेच आहेत.

प्रारब्ध आणि समाधान: "देहभोग भोगें घडे" - हा विचार अत्यंत महत्त्वाचा आहे. शरीर हे कर्माच्या अधीन आहे. आजारपण, भूक, मारहाण हे शरीराचे धर्म आहेत. तुकोबा म्हणतात, शरीराचे जे होईल ते होऊ दे, "जें जें जोडे तें बरें" (जे मिळेल त्यात मी समाधानी आहे).

नारायणमय जग: जेव्हा भक्ताला सर्वत्र देवच दिसू लागतो, तेव्हा त्याला मारणाराही देवच वाटतो आणि पुजणाराही देवच वाटतो. यालाच 'अद्वैत' अवस्था म्हणतात.

उदाहरण: आकाश जसे धूळ किंवा सुगंध या दोन्ही गोष्टींनी माखले जात नाही, ते नेहमी अलिप्त असते; तसेच तुकोबांचे मन जगाच्या सुख-दुःखापासून अलिप्त झाले आहे.

४. समारोप आणि निष्कर्ष (Conclusion & Summary)
निष्कर्ष: हा अभंग आपल्याला "समतोल" राखायला शिकवतो. जीवनात जेव्हा लोक आपल्याला नावे ठेवतात किंवा आपले कौतुक करतात, तेव्हा डगमगून न जाता आपल्या आत्मस्वरूपात स्थिर राहणे, हीच खरी भक्ती आहे. सर्व काही नारायणाच्या इच्छेने चालले आहे, हा भाव मनात असला की शांती मिळते.

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-18.12.2025-गुरुवार.
===========================================