॥ संत तुकाराम महाराज अभंग गाथा:-अभंग क्र.२४-🙏🚩

[Atul Kaviraje]

संत तुकाराम महाराज अभंग गाथा-
अभंग क्र.२४
जन विजन जालें आम्हां । विठ्ठलनामा प्रमाणें ॥१॥

पाहें तिकडे बापमाय । विठ्ठल आहे रखुमाई ॥ध्रु.॥

वन पट्टण एकभाव । अवघा ठाव सरता जाला ॥२॥

आठव नाहीं सुखदुःखा । नाचे तुका कौतुकें ॥३॥

जगद्गुरु संत तुकाराम महाराज यांच्या गाथेतील हा अभंग अद्वैत भक्तीचा आणि 'विठ्ठलमय' झालेल्या अंतःकरणाचा एक सुंदर आविष्कार आहे.

॥ संत तुकाराम महाराज अभंग गाथा: सखोल विवेचन ॥

प्रस्तावना (Arambh):
संत तुकाराम महाराज हे भक्तीच्या अशा शिखरावर पोहोचले होते, जिथे त्यांना स्वतःचे अस्तित्व आणि जगाचे वेगळेपण उरले नव्हते. जेव्हा भक्त नामस्मरणात तल्लीन होतो, तेव्हा त्याला चराचरात ईश्वराचेच रूप दिसू लागते. प्रस्तुत अभंगात तुकोबांनी त्यांची 'विदेही' अवस्था आणि सर्वव्यापी विठ्ठल दर्शनाचा अनुभव अत्यंत प्रभावीपणे मांडला आहे.

अभंगाचा ओळशः अर्थ (Pratyek Olicha Arth):
१. जन विजन जालें आम्हां । विठ्ठलनामा प्रमाणें ॥

विठ्ठल नामाच्या प्रभावामुळे आता आम्हाला लोकवस्ती (जन) आणि एकांत (विजन/अरण्य) यात काहीच फरक उरलेला नाही. दोन्हीकडे विठ्ठलाचेच अस्तित्व जाणवते.

२. पाहें तिकडे बापमाय । विठ्ठल आहे रखुमाई ॥

मी ज्या दिशेला पाहतो, त्या प्रत्येक ठिकाणी मला माझे माता-पिता असणारे विठ्ठल आणि रखुमाईच दिसतात.

३. वन पट्टण एकभाव । अवघा ठाव सरता जाला ॥

माझ्यासाठी अरण्य (वन) आणि शहर (पट्टण) आता समान झाले आहे. जगातील प्रत्येक जागा आता विठ्ठलाने व्यापली असल्यामुळे 'दुसरी' जागाच शिल्लक राहिली नाही.

४. आठव नाहीं सुखदुःखा । नाचे तुका कौतुकें ॥

आता मला सुख आणि दुःख या द्वैताची आठवणही उरली नाही. तुका आता आनंदाने विठ्ठल प्रेमात नाचत आहे.

सखोल आणि प्रदीर्घ विवेचन (Vistrut Vivechan):
१. द्वैताचा अंत आणि अद्वैताचा उदय: सामान्य माणसाला गर्दीत (जन) भीती वाटते किंवा तो लोकांशी गुंतला जातो आणि एकांतात (विजन) त्याला एकटेपणा जाणवतो. परंतु तुकोबा म्हणतात, विठ्ठलाच्या नामामुळे ही भिंत कोसळली आहे. नामाच्या जपाने मन इतके एकाग्र झाले आहे की, समोर हजारो लोक असले तरी त्यांना विठ्ठलच दिसतो आणि अरण्यात एकटे असतानाही विठ्ठलच सोबत असतो.

२. वात्सल्याचा अनुभव (बापमाय): भक्तीमध्ये 'विठ्ठल' हा केवळ देव राहत नाही, तो आई-वडील होतो. तुकोबांना सृष्टीच्या कणाकणात आईची माया आणि वडिलांचे छत्र दिसते. जेव्हा आपण एखाद्या व्यक्तीवर निस्सीम प्रेम करतो, तेव्हा तिचेच रूप सगळीकडे दिसते. तुकोबांच्या बाबतीत हे प्रेम विश्वात्मक विठ्ठलावर आहे.

३. स्थळांच्या सीमा पुसल्या गेल्या: 'वन' म्हणजे जिथे सुखसोयी नाहीत आणि 'पट्टण' म्हणजे जिथे ऐश्वर्य आहे. पण तुकोबांसाठी हे दोन्हीही विठ्ठलाचेच रूप आहे. "अवघा ठाव सरता जाला" याचा अर्थ असा की, विठ्ठलाशिवाय दुसरी कोणतीही रिकामी जागाच उरली नाही. सगळीकडे तोच कोंदाटून भरला आहे.

४. सुख-दुःखाच्या पलीकडे: माणूस आयुष्यभर सुख मिळवण्यासाठी आणि दुःख टाळण्यासाठी धडपडतो. पण जेव्हा 'आत्मानंद' प्राप्त होतो, तेव्हा लौकिक सुखाची हाव उरत नाही आणि दुःखाची भीती उरत नाही. यालाच 'स्थितप्रज्ञ' अवस्था म्हणतात. याच आनंदाच्या भरात तुकोबा देवासमोर नाचत आहेत.

निष्कर्ष (Nishkarsha): हा अभंग भक्तीच्या पराकोटीचा अनुभव देणारा आहे. नामस्मरण हे केवळ ओठांनी करायचे नसते, तर ते दृष्टी बदलण्याचे साधन आहे. ज्या दिवशी आपल्याला सगळीकडे 'विठ्ठल' दिसेल, त्या दिवशी आपले सर्व संघर्ष संपतील.

🙏🚩विठ्ठल पंढरी अभंग तुकाराम भक्तिभाव आनंद अद्वैत नामस्मरण 🙏🚩

--अतुल परब
--दिनांक-19.12.2025-शुक्रवार.
===========================================