गोवा मुक्ती दिन: 'ऑपरेशन विजय'ची यशोगाथा (१९ डिसेंबर १९६१) 🇮🇳🏖️✨-1-🇮🇳 🏝️

[Atul Kaviraje]

1961-भारत ने पुर्तगाली शासन से गोवा, दमन और दीव को मुक्त कराने के लिए 'ऑपरेशन विजय' पूरा किया,
जिसके कारण गोवा मुक्ति दिवस (Goa Liberation Day) मनाया जाता है।

India completed 'Operation Vijay' to liberate Goa, Daman, and Diu from Portuguese rule,
celebrated as Goa Liberation Day.

१.
गोवा मुक्ती दिन: 'ऑपरेशन विजय'ची यशोगाथा (१९ डिसेंबर १९६१) 🇮🇳🏖�✨

गोवा, दमण आणि दीव यांना पोर्तुगीजांच्या ४५० वर्षांच्या गुलामगिरीतून मुक्त करण्यासाठी भारतीय लष्कराने १९६१ मध्ये राबवलेल्या 'ऑपरेशन विजय' (Operation Vijay) या ऐतिहासिक लष्करी कारवाईची
आणि त्यातून साकारलेल्या 'गोवा मुक्ती दिना'ची ही विस्तृत माहिती.

२.
परिचय: स्वातंत्र्याचा अपूर्ण सूर्योदय 🌄
ऐतिहासिक संदर्भ (Historical Context): १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारताला ब्रिटिश राजवटीपासून स्वातंत्र्य मिळाले.
मात्र, गोव्यावर १५१० पासून असलेल्या पोर्तुगीजांची सत्ता कायम राहिली.
पोर्तुगीज सरकारने गोवा, दमण आणि दीव हे त्यांच्या मुख्य राज्याचा भाग असल्याचे सांगून ते भारताच्या स्वाधीन करण्यास स्पष्ट नकार दिला.

३.
गोवा, दमण आणि दीव येथील जनतेलाही पोर्तुगीजांच्या जुलमी राजवटीतून मुक्ती हवी होती.
गोवा मुक्ती दिनाचे महत्त्व (Significance of Goa Liberation Day): १९ डिसेंबर १९६१ हा तो सुवर्ण दिवस आहे,
जेव्हा भारतीय सशस्त्र दलांनी 'ऑपरेशन विजय' यशस्वी करून या प्रदेशांना मुक्त केले.
हा दिवस केवळ गोव्याचे स्वातंत्र्यच नव्हे, तर भारत युरोपियन राजवटीपासून पूर्णपणे मुक्त झाल्याचा ऐतिहासिक क्षण साजरा करतो.

४.
पोर्तुगीज राजवटीची पार्श्वभूमी 🏰
आगमनाची सुरुवात (Arrival): १५१० मध्ये पोर्तुगीज अधिकारी अल्बुकर्क याने गोव्यावर ताबा मिळवला आणि सुमारे साडेचार शतके (४५० वर्षे) त्यांची सत्ता गोव्यावर राहिली.
जुलमी राजवट (Oppressive Rule): पोर्तुगीजांनी धर्मप्रसार, व्यापार आणि राज्याच्या विस्ताराच्या हेतूने गोव्यात आपले बस्तान बसवले.
त्यांनी स्थानिकांवर धर्मांतराची सक्ती केली आणि अनेक हिंदू मंदिरांचा विध्वंस केला. (उदाहरणार्थ: गोवा इन्क्विझिशन)

५.
मुक्ती संग्रामाचा उदय 🔥
स्थानिक आणि राष्ट्रीय चळवळ (Local and National Movement): डॉ. राम मनोहर लोहियांचे आवाहन (१९४६):
डॉ. लोहिया यांनी १८ जून १९४६ रोजी मडगाव येथे पोर्तुगीज शासनाविरोधात एकत्र येण्याचे आवाहन केले,
ज्यामुळे गोवा मुक्ती चळवळीला नवी दिशा मिळाली.

६.
आझाद गोमंतक दल (Azad Gomantak Dal): प्रभाकर सिनारी, मोहन रानडे यांसारख्या क्रांतिकारकांनी
सशस्त्र क्रांतीचा मार्ग स्वीकारत गनिमी पद्धतीने अनेक हल्ले केले.
सत्याग्रहाची वाट: डॉ. टी.बी. कुन्हा, पुरुषोत्तम काकोडकर यांसारख्या नेत्यांनी
सत्याग्रहाच्या मार्गानेही मुक्तीसाठी संघर्ष केला.

७.
राजनैतिक प्रयत्नांची निष्फळता 💬
भारताचे शांततावादी धोरण (India's Peaceful Policy): भारताचे तत्कालीन पंतप्रधान पं. जवाहरलाल नेहरू यांनी
सुरुवातीला वाटाघाटी आणि मुत्सद्देगिरीच्या मार्गाने गोवा प्रश्न सोडवण्याचा प्रयत्न केला.
पोर्तुगीजांचा हेका (Portuguese Stubbornness): पोर्तुगालचे पंतप्रधान डॉ. अँटोनिओ सालाझार यांनी
गोवा हा पोर्तुगीजचा अविभाज्य भाग असल्याचे सांगून कोणत्याही वाटाघाटीस नकार दिला.

८.
त्यामुळे भारताचे राजनैतिक प्रयत्न अपयशी ठरले.
'ऑपरेशन विजय'ची गरज 🛡�
सशस्त्र हस्तक्षेपाची अपरिहार्यता (Inevitability of Armed Intervention): सततच्या अत्याचारांमुळे आणि
राजनैतिक चर्चांचा मार्ग बंद झाल्यामुळे, भारत सरकारने शेवटी लष्करी कारवाई करण्याचा निर्णय घेतला.
ऑपरेशनचे नाव: या मोहिमेला 'ऑपरेशन विजय' (Operation Vijay - 'विजय' म्हणजे 'Victory') हे सांकेतिक नाव देण्यात आले.

९.
'ऑपरेशन विजय'ची आखणी आणि अंमलबजावणी 🎯
नेतृत्व आणि रचना (Leadership and Structure): मोहिमेचे संपूर्ण मार्गदर्शन लेफ्टनंट जनरल जे. एन. चौधरी (नंतरचे लष्करप्रमुख) यांनी केले.
गोवा क्षेत्रातील सैन्याचे नेतृत्व मेजर जनरल के. पी. कॅन्डेथ यांच्याकडे होते.
त्रिदल सहभाग (Tri-Service Participation): ही कारवाई भारतीय भूदल (Army), नौदल (Navy) आणि हवाई दल (Air Force) या तिन्ही दलांनी समन्वयाने (Coordinated) केली.

EMOJI सारांश: 🇮🇳 🏝� 🕊� ⚔️ ☀️ ⚓ 🤝 🎉 🙏

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-19.12.2025-शुक्रवार.
===========================================